सर्वोच्चको आदेशपछि गगनको परीक्षा : जितेको कांग्रेस बनाउने कि जोडेको कांग्रेस ?

सर्वोच्च अदालतले शेरबहादुर देउवा र पूर्णबहादुर खड्काले १५औँ महाधिवेशन रोक्न माग गर्दै दिएको निवेदनमा अन्तरिम आदेश दिन अस्वीकार गरेपछि नेपाली कांग्रेसको लामो समयदेखिको विवादले नयाँ मोड लिएको छ । अदालतको आदेशसँगै तत्कालका लागि महाधिवेशन रोक्ने कानुनी बाटो बन्द भएको छ र गगन थापा नेतृत्वले घोषित कार्यतालिकाअनुसार प्रक्रिया अघि बढाउने राजनीतिक अवसर पाएको छ।

तर सर्वोच्चको आदेशले कांग्रेसको मूल समस्या समाधान गरेको छैन। बरु यसले कांग्रेससामु अझ गम्भीर राजनीतिक प्रश्न खडा गरेको छ—अब कांग्रेस अदालतमा लडेर बाँच्ने कि आपसी संवाद, त्याग, सम्मान र लोकतान्त्रिक प्रतिस्पर्धाबाट पुनर्निर्माण हुने ? यही प्रश्न अहिले कांग्रेसको भविष्यसँग जोडिएको निर्णायक प्रश्न बनेको छ। किनकि कांग्रेसलाई अब केवल कानुनी वैधता पर्याप्त छैन, उसलाई राजनीतिक वैधता, संगठनात्मक स्वीकार्यता र कार्यकर्ताको मनोवैज्ञानिक एकता पनि आवश्यक छ।

अदालतको आदेश : के भयो, के भएन ?

सर्वोच्चको पछिल्लो आदेशलाई दुवै पक्षले संयमपूर्वक बुझ्न आवश्यक छ। अन्तरिम आदेश नदिनु भनेको देउवा पक्षको मूल पुनरावलोकन मुद्दामा अन्तिम कानुनी पराजय भएको होइन। त्यसैगरी यसलाई गगन पक्षको सम्पूर्ण कानुनी विजयका रूपमा पनि बुझ्नु उचित हुँदैन।

तर राजनीतिक दृष्टिले यसको प्रभाव निकै महत्वपूर्ण छ। महाधिवेशन रोक्ने तत्कालीन प्रयास सफल नभएपछि कांग्रेसले घोषित प्रक्रियालाई अघि बढाउने बाटो पाएको छ। पार्टीले भदौ २४ मा वडा अधिवेशन तथा असोज १६ देखि १९ सम्म १५औँ महाधिवेशन गर्ने कार्यक्रम सार्वजनिक गरिसकेको अवस्थामा अब मुख्य प्रश्न प्रक्रिया रोक्ने होइन, त्यसलाई कति निष्पक्ष, विश्वसनीय र सर्वस्वीकार्य बनाउन सकिन्छ भन्ने हो।

त्यसैले अब देउवा पक्षसामु प्रश्न छ—महाधिवेशन रोक्न नसकिएपछि अब उसको राजनीतिक रणनीति के हुन्छ ? र गगन पक्षसामु अझ ठूलो प्रश्न छ—बाटो खुलेपछि उसले कस्तो कांग्रेस निर्माण गर्छ ?

कानुनी विजयलाई राजनीतिक विजय नठानौँ

गगन थापा पक्षले अदालतको आदेशलाई आफ्नो पक्षमा आएको महत्वपूर्ण अवसरका रूपमा लिन सक्छ। तर यहीँबाट उसको सबैभन्दा ठूलो राजनीतिक जोखिम पनि सुरु हुन्छ। महाधिवेशन गर्न पाउनु र महाधिवेशनलाई सर्वस्वीकार्य बनाउन सक्नु फरक कुरा हुन्।

यदि अदालतको आदेशपछि गगन पक्षमा ‘अब हामी जितिसक्यौँ’ भन्ने मनोविज्ञान विकास भयो भने कांग्रेसभित्रको विभाजन झन् गहिरिन सक्छ। अदालतले बाटो खोलिदिएको छ तर त्यो बाटोमा सबै कांग्रेसजनलाई साथ लिएर हिँड्ने राजनीतिक जिम्मेवारी गगनकै काँधमा छ। गगनले सबै पक्षसँग संवाद, सदस्यता विवादको समाधान र निष्पक्ष महाधिवेशनको प्रतिबद्धता व्यक्त गर्दै आएका छन्। अब ती प्रतिबद्धता भाषणमा होइन, संस्थागत अभ्यासमा देखिनुपर्छ।
किनकि महाधिवेशनमा जितेको सभापतिले पार्टी चलाउन सक्छ तर सबैलाई विश्वास दिलाएको सभापतिले मात्र कांग्रेसलाई एकताबद्ध गर्न सक्छ।

देउवाका लागि अब सबैभन्दा ठूलो परीक्षा : पद कि अभिभावकत्व ?

शेरबहादुर देउवा नेपाली कांग्रेसको इतिहासका सबैभन्दा लामो समय नेतृत्वमा रहेका प्रभावशाली नेतामध्ये एक हुन्। उनको राजनीतिक योगदानलाई एकै निर्णय वा विवादका आधारमा मूल्याङ्कन गर्न सकिँदैन। तर राजनीतिक जीवनमा एउटा यस्तो क्षण आउँछ, जहाँ नेताको महानता पद प्राप्तिमा होइन, पदप्रतिको आफ्नो सम्बन्ध कसरी परिभाषित गर्छ भन्नेमा देखिन्छ।

देउवाका लागि त्यो क्षण अहिले आएको हुन सक्छ। अब उनले महाधिवेशन रोक्ने आग्रहभन्दा महाधिवेशनमा सम्मानपूर्वक सहभागी हुने अधिकारलाई प्राथमिकता दिन सक्छन्। अझ ठूलो राजनीतिक सन्देश यस्तो हुन सक्छ, “म नेतृत्वका लागि प्रतिस्पर्धा गर्न सक्छु, तर कांग्रेस फुटाउन प्रतिस्पर्धा गर्दिनँ।”

यस्तो निर्णय देउवाको पराजय होइनः उनको राजनीतिक यात्राको सबैभन्दा सम्मानजनक उत्तरार्ध हुन सक्छ। उनका लागि पाँचवटा त्याग विशेष अर्थपूर्ण देखिन्छन्। पहिलो, महाधिवेशन रोक्ने राजनीतिक आग्रहको त्याग। अदालतले तत्काल रोक नलगाएपछि समानान्तर संरचना वा महाधिवेशन अवरुद्ध गर्ने रणनीतिले कांग्रेसलाई झन् कमजोर बनाउन सक्छ।

दोस्रो, ‘मेरो नेतृत्वमै मात्र एकता सम्भव छ’ भन्ने आग्रहको त्याग। देउवाको अनुभव कांग्रेसको सम्पत्ति हो, तर त्यसलाई नयाँ पुस्ताको नेतृत्व हस्तान्तरणसँग जोड्न सके उनी संरक्षक र अभिभावकको भूमिकामा अझ प्रभावशाली बन्न सक्छन्।

तेस्रो, समानान्तर शक्ति केन्द्रको मोह त्याग। दुईवटा सभापति, दुईवटा कार्यालय र दुईवटा संगठन बन्न थाले भने त्यो एकीकृत कांग्रेस रहँदैन। चौथो, अदालतलाई राजनीतिक समाधानको विकल्प बनाउने प्रवृत्तिको अन्त्य। अदालतले कानुनी प्रश्नको फैसला गर्न सक्छस तर राजनीतिक सम्बन्धको उपचार संवाद र सहमतिबाट मात्र सम्भव हुन्छ।

पाँचौँ, पदलाई अभिभावकत्वमा रूपान्तरण। देउवाको अन्तिम राजनीतिक उपलब्धि फेरि सभापति बन्नु मात्र नभई, आफ्नो अनुभव र उपस्थितिबाट कांग्रेसमा शान्तिपूर्ण पुस्तान्तरण गराउनु बन्न सक्छ।

गगनका लागि अझ ठूलो परीक्षा : जितेको कांग्रेस कि जोडेको कांग्रेस ?

अर्कोतर्फ गगन थापाका अगाडि पनि सामान्य राजनीतिक चुनौती छैन। उनको परीक्षा देउवालाई हराउनु होइनः देउवा पक्षका कार्यकर्तालाई समेत नयाँ कांग्रेसमा आफ्नो भविष्य सुरक्षित छ भन्ने विश्वास दिलाउनु हो। महाधिवेशन निर्वाचन हो, युद्ध होइन। त्यसैले गगनले ‘विजेता’को शैलीभन्दा ‘एकताका सभापति’को शैली अपनाउनुपर्ने देखिन्छ।

उनका अगाडि कम्तीमा पाँचवटा जिम्मेवारी छन्। पहिलो—महाधिवेशनलाई निष्पक्ष बनाउनु। सदस्यता, प्रतिनिधि छनोट, मतदाता सूची, निर्वाचन अधिकृत र अधिवेशन प्रक्रियामा पक्षपातको शंका मात्र उत्पन्न भयो भने आजको कानुनी विवाद फेरि राजनीतिक विवादमा फर्किन सक्छ। दोस्रो—देउवा पक्षलाई पराजित समूह होइन, कांग्रेसको अभिन्न हिस्सा मान्नु। प्रतिनिधित्व, नीति निर्माण र संगठनात्मक जिम्मेवारीमा न्यायोचित सहभागिता सुनिश्चित गर्न सकियो भने विभाजनको मनोविज्ञान कमजोर हुन्छ।

तेस्रो—देउवालाई सार्वजनिक सम्मान दिनु। नयाँ नेतृत्वले पुरानो नेतृत्वलाई सम्मान गर्नु कमजोरी होइनस त्यो संस्थागत परिपक्वताको प्रमाण हो। चौथो—पुरानो पुस्तालाई हटाउने होइन, नयाँ पुस्ता थप्ने नीति अपनाउनु। पुस्तान्तरणको अर्थ विस्थापन होइन। पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको ऊर्जा मिल्न सके मात्र कांग्रेस पुनर्जीवित हुन सक्छ।

पाँचौँ—कांग्रेसलाई फेरि व्यक्तिकेन्द्रित पार्टी बन्न नदिनु। देउवा(केन्द्रित कांग्रेसको विकल्प गगन(केन्द्रित कांग्रेस हुनु हुँदैन। कांग्रेसलाई व्यक्ति होइन, संस्था, नीति र विचारले चलाउने संस्कार विकास गर्नुपर्छ।

कांग्रेसलाई चाहिएको ‘सम्मानसहितको सम्झौता’

अहिले कांग्रेसलाई कुनै गोप्य शक्ति बाँडफाँटभन्दा ठूलो राजनीतिक समझदारी आवश्यक छ। त्यसको आधार पाँचवटा हुन सक्छन्। पहिलो—महाधिवेशन नरोकिने। अदालतले अन्तरिम आदेश नदिएको अवस्थामा घोषित प्रक्रिया अघि बढाउने।

दोस्रो—सर्वपक्षीय अनुगमन संयन्त्र। सदस्यता, प्रतिनिधि छनोट, निर्वाचन प्रक्रिया र गुनासो समाधानलाई पारदर्शी बनाउन सबै प्रमुख धाराको प्रतिनिधित्व रहने विश्वसनीय संयन्त्र निर्माण गर्ने।

तेस्रो—देउवाको सम्मानजनक अवतरण। नेतृत्वको दाबी क्रमशः त्यागेर अभिभावकीय र संस्थागत भूमिकामा रहने वातावरण बनाउने।

चौथो—गगनको समावेशी नेतृत्व। देउवा, कोइराला, शेखर, इतर समूह तथा अन्य धारालाई संस्थागत रूपमा समेट्ने।

पाँचौँ—प्रतिशोधरहित कांग्रेस। महाधिवेशनपछि कुनै पक्षलाई राजनीतिक सफाया गर्ने संस्कार नदोहोरिने स्पष्ट प्रतिबद्धता गर्ने।

नयाँ कांग्रेसको पहिलो राजनीतिक सन्देश नै यस्तो हुनुपर्छ, “अब कांग्रेसमा असहमति हुन्छ, प्रतिस्पर्धा हुन्छ, तर राजनीतिक प्रतिशोध हुँदैन।”

यो केवल देउवा र गगनको संघर्ष होइन

कांग्रेसको वर्तमान संकटलाई केवल देउवा र गगनबीचको व्यक्तिगत संघर्षका रूपमा बुझ्नु अधुरो हुन्छ। यसको गहिराइमा पुस्तान्तरण, नेतृत्व संस्कृति, संगठनात्मक वैधता र बदलिँदो नेपाली समाजसँग कांग्रेसको सम्बन्ध जोडिएको छ।

आजको कांग्रेससामु चुनौती एमाले, माओवादी वा अन्य दल मात्र होइनन् ।नयाँ पुस्ताको राजनीतिक निराशा छ, सुशासनको बढ्दो माग छ, भ्रष्टाचारप्रतिको आक्रोश छ, डिजिटल पुस्ताको नयाँ राजनीतिक चेतना छ, पुरानो राजनीतिक शैलीप्रतिको अविश्वास छ र आफ्नै संगठनभित्रको जडता छ। त्यसैले कांग्रेसको पुनर्निर्माण केवल सभापति परिवर्तन गरेर सम्भव छैन। कांग्रेसको राजनीतिक चरित्र, संगठनात्मक संरचना र जनतासँगको सम्बन्ध पुनर्संरचना गर्नुपर्ने अवस्था छ।

देउवा एउटा युगका प्रतिनिधि हुन्। गगन अर्को युगका सम्भावित प्रतिनिधि। तर एउटा युगलाई अर्कोले पराजित गरेर होइन, रूपान्तरण गरेर हस्तान्तरण गर्न सकिन्छ। देउवाको अनुभवलाई राजनीतिक स्मृतिमा बदल्नुपर्छ र गगनको ऊर्जालाई संस्थागत सुधारमा रूपान्तरण गर्नुपर्छ।

अबको बाटो : पाँच चरणको मेलमिलाप

कांग्रेसले आगामी दिनमा पाँच चरणको राजनीतिक रोडम्याप अपनाउन सक्छ। पहिलो—प्रत्यक्ष संवाद। गगन र देउवाबीच सञ्चारमाध्यममार्फत होइन, प्रत्यक्ष र औपचारिक संवाद। दोस्रो—साझा प्रतिबद्धता। अदालतको निर्णयलाई सम्मान गर्ने तर त्यसलाई कांग्रेस विभाजनको कारण नबनाउने संयुक्त राजनीतिक सन्देश। तेस्रो—निष्पक्ष महाधिवेशन। घोषित प्रक्रिया नरोक्ने, तर सदस्यता र प्रतिनिधित्वदेखि निर्वाचनसम्म विश्वसनीय बनाउने।

चौथो—भूमिकाको पुनर्परिभाषा। देउवाको अनुभवलाई अभिभावकीय भूमिकामा र गगनको नेतृत्वलाई कार्यकारी जिम्मेवारीमा जोड्ने तथा अन्य वरिष्ठ नेताको अनुभवलाई नीति, संगठन र प्रशिक्षणमा उपयोग गर्ने। पाँचौँ—महाधिवेशनपछिको पुनर्निर्माण सम्मेलन। नयाँ कांग्रेसले आगामी दशकको वैचारिक, संगठनात्मक, आर्थिक तथा सामाजिक नीति सार्वजनिक गर्ने राष्ट्रिय राजनीतिक पुनर्निर्माण सम्मेलन आयोजना गर्न सक्छ।

निर्णायक तीन प्रश्न

अब कांग्रेसको भविष्य मूलतः तीन प्रश्नको उत्तरमा निर्भर देखिन्छ। देउवाले त्याग गर्न सक्छन् ?, गगनले संयम राख्न सक्छन् ?, अन्य नेताहरूले गुटगत स्वार्थभन्दा माथि उठ्न सक्छन् ?, देउवाले पदप्रतिको आग्रह त्याग्नुपर्नेछ। गगनले प्रतिशोधको सम्भावना त्याग्नुपर्नेछ। अन्य नेताहरूले गुटको स्वार्थ त्याग्नुपर्नेछ।

यीमध्ये एउटाले मात्र त्याग गरेर पुग्दैन। तीनै तहमा राजनीतिक परिपक्वता देखिनुपर्छ।

निष्कर्ष : अब कांग्रेसलाई विजय होइन, पुनर्मिलन चाहिएको छ

सर्वोच्च अदालतको पछिल्लो आदेशपछि कांग्रेससँग मूलतः दुई बाटा छन्। पहिलो—कानुनी अवसरलाई राजनीतिक विजय ठानेर एक पक्ष अघि बढ्ने। यसले तत्काल कसैलाई जितेको अनुभूति दिन सक्छ, तर दीर्घकालमा विभाजनलाई संस्थागत गर्न सक्छ।

दोस्रो—कानुनी प्रक्रियालाई सम्मान गर्दै राजनीतिक मेलमिलापको ढोका खोल्ने। यो बाटो कठिन छ, तर कांग्रेसको दीर्घकालीन पुनर्निर्माणका लागि यही बाटो बढी अर्थपूर्ण देखिन्छ। देउवाले अब “म सभापति हुनैपर्छ” भन्दा माथि उठेर “मेरो उपस्थितिमा कांग्रेस फुट्नु हुँदैन” भन्ने भूमिका रोज्न सके उनको राजनीतिक विरासत अझ उचाइमा पुग्न सक्छ।

गगनले पनि “मैले जितेँ” भन्ने मनोविज्ञानबाट माथि उठेर “अब सबैलाई जिताउनुपर्छ” भन्ने सभापतीय जिम्मेवारी पूरा गर्न सके मात्र उनको नेतृत्व ऐतिहासिक बन्न सक्छ।

अन्ततः कांग्रेसले एउटा नयाँ राजनीतिक संस्कार स्थापित गर्नुपर्नेछ, नेतृत्व परिवर्तन हुन सक्छ। विचारमा बहस हुन सक्छ। निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा हुन सक्छ। तर असहमति कांग्रेस विभाजनको कारण बन्नु हुँदैन।

देउवाको सबैभन्दा ठूलो त्याग पद हुन सक्छ। गगनको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा शक्ति र विजयको संयम हुन सक्छ र कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता केवल एकता होइन—सम्मानसहितको एकता हुन सक्छ। किनकि कांग्रेसलाई अहिले केवल नयाँ सभापति चाहिएको होइन, नयाँ राजनीतिक संस्कार चाहिएको छ।

त्यो संस्कारको सूत्र सायद यति नै सरल हुन सक्छ, “पुरानो पुस्ताको सम्मान, नयाँ पुस्ताको नेतृत्व र सबै पुस्ताको साझा कांग्रेस।”