देउवा कि देउवाको नाम ? खड्का–शेखरको खेलले खोल्दैछ कांग्रेसको असली शक्ति-राजनीति

नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनको विवाद अब केवल महाधिवेशन कहिले र कसरी गर्ने भन्ने प्रश्नमा सीमित छैन। यसको केन्द्रमा देउवाको विरासत, देउवा समूहको वास्तविक कमान्ड र त्यसबाट आफ्नो राजनीतिक भविष्य सुरक्षित गर्न खोजिरहेका नेताहरूको रणनीति जोडिएको छ। यहीँबाट प्रश्न उठ्छ—देउवा अझै निर्णायक कमान्डर हुन्, कि उनको नाम र राजनीतिक विरासतलाई अरूले आफ्नो शक्ति निर्माणका लागि प्रयोग गरिरहेका छन् ?

१) देउवा : अझै कमान्डर कि संक्रमणकालका संरक्षक ?

शेरबहादुर देउवा अझै राजनीतिक रूपमा निष्क्रिय भइसकेका छैनन्। महाधिवेशनको संरचना, अदालतको बाटो र आफ्नो पक्षको रणनीतिमा उनको प्रत्यक्ष संलग्नता देखिन्छ। त्यसैले उनलाई केवल ‘नाममात्रका नेता’ भन्न मिल्दैन। तर समस्या अर्को छ। देउवाको व्यक्तिगत रणनीति र ‘देउवा समूह’भित्रका सबै नेताको स्वार्थ एउटै हो भन्ने ग्यारेन्टी छैन। यही अन्तरले अहिलेको शक्ति–समीकरणलाई जटिल बनाएको छ।

२) देउवा समूह र देउवा : एउटै कुरा हुन् त ?

‘देउवा समूह’ भन्नेबित्तिकै त्यसलाई देउवाको व्यक्तिगत निर्णयसँग समान ठान्नु गलत हुन सक्छ। समूहभित्रै नेतृत्वको उत्तराधिकारी, संगठनमाथिको पकड र आगामी महाधिवेशनको शक्ति–सन्तुलनबारे फरक–फरक गणना छन्। त्यसैले अहिलेको मूल प्रश्न देउवा कमजोर भए कि भएनन् भन्नेभन्दा पनि देउवाको नाममा राजनीति गरिरहेका नेताहरूको लक्ष्य देउवाको राजनीतिक हितसँग कति मिल्छ ? भन्ने हो।

३) पूर्णबहादुर खड्का : देउवाका विश्वासपात्रबाट रणनीतिक दूरीतर्फ ?

पूर्णबहादुर खड्का लामो समयदेखि देउवाका विश्वासपात्र र संस्थापन पक्षका महत्वपूर्ण रणनीतिक पात्र हुन्। महाधिवेशन विवादमा उनले देउवासँग कानुनी मोर्चामा उभिएको देखिन्छ।

तर उनको अर्को पक्ष पनि छ-पार्टीभित्र संवाद, समायोजन र सम्भावित एकताको बाटो खोज्ने संकेत। पछिल्ला गतिविधिमा उनी देउवा पक्षको कठोर लाइनबाट केही रणनीतिक दूरी बनाउँदै गएको देखिए पनि त्यसलाई देउवासँग निर्णायक विच्छेदका रूपमा बुझ्ने आधार पर्याप्त छैन।

४) खड्काको सम्भावित रणनीति के हो ?

खड्काका लागि चुनौती केवल देउवाको साथमा रहनु होइन, देउवापछिको आफ्नो राजनीतिक स्थान निर्माण गर्नु पनि हो। त्यसैले कानुनी रूपमा देउवासँग उभिएर राजनीतिक रूपमा संवाद र समायोजनको सम्भावना खुला राख्नु उनको रणनीति हुन सक्छ।

यसले उनलाई दुई विकल्प दिन्छ—देउवाको विरासतको उत्तराधिकारी बन्ने वा पार्टी विभाजनतर्फ गए त्यसको राजनीतिक जोखिमबाट आफूलाई अलग राख्ने।

५) देउवाले खड्कालाई चलाइरहेका छन् कि खड्काले देउवाको विरासत प्रयोग गरिरहेका छन् ?

यसको ठोस उत्तर अहिले दिन सकिँदैन। देउवा स्वयं रणनीतिक रूपमा सक्रिय भएकाले ‘उनी अरूको हातमा मात्र छन्’ भन्नु अतिरञ्जना हुन्छ।

तर अर्को तथ्य पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन—देउवाको राजनीतिक विरासत एउटा ठूलो संगठनात्मक पूँजी हो। त्यसलाई आधार बनाएर विभिन्न नेताले आफ्नो भविष्यको शक्ति निर्माण गर्न सक्छन्। त्यसैले देउवा समूहभित्रको वास्तविक शक्ति कसको हातमा छ भन्ने प्रश्न अझै खुला छ।

६) शेखर कोइराला : देउवा–गगनबीचको पुल कि तेस्रो शक्ति ?

डा. शेखर कोइरालाको भूमिका यहाँ फरक देखिन्छ। उनी न पूर्ण रूपमा देउवा पक्षमा छन्, न गगनको राजनीतिक धारमा सीमित छन्। देउवासँग भेटघाट, गगनसँग संवाद र विभिन्न पक्षका नेतासँग निरन्तर छलफलले उनलाई मध्यस्थ मात्र होइन, सम्भावित तेस्रो शक्तिका रूपमा पनि प्रस्तुत गर्छ।

तर ‘किङमेकर’ बन्ने उनको सम्भावना अहिले नै निष्कर्ष होइनस त्यसका लागि उनको संगठनात्मक क्षमता र अन्तिम राजनीतिक निर्णय निर्णायक हुनेछ।

७) शेखरको सबैभन्दा ठूलो शक्ति ? सबैसँग संवाद

शेखरको राजनीतिक पूँजी अहिले कुनै एक गुटमा पूर्ण निर्भर नहुनु हो। विभाजन बढ्दै जाँदा सबै पक्षसँग संवाद गर्न सक्ने नेता निर्णायक बन्न सक्छ।

त्यसैले उनको एकता–केन्द्रित पहललाई केवल व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा वा केवल आदर्शवादका रूपमा हेर्नुभन्दा आगामी शक्ति–सन्तुलन निर्माण गर्ने रणनीतिका रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ।

८) खड्का र शेखर : दुई फरक बाटा, एउटै निर्णायक क्षण

खड्का भित्रबाट पुनर्संयोजन खोजिरहेका पात्र देखिन्छन् भने शेखर गुटहरूबीचको दूरी घटाउने बाहिरी पुल बन्न खोजिरहेका छन्। खड्काको शक्ति संस्थापनभित्रको पहुँच हो ? शेखरको शक्ति सबै पक्षसँग संवाद गर्ने क्षमता । १५औँ महाधिवेशनको अन्तिम समीकरणमा यी दुवै भूमिका महत्वपूर्ण हुन सक्छन्।

९) देउवा–गगन भेट भयो भने समीकरण बदलिन सक्छ

देउवा र गगनबीच प्रत्यक्ष संवादले अहिलेका धेरै मध्यस्थ र गुटीय रणनीतिको अर्थ बदल्न सक्छ। दुई प्रमुख धारबीच सहमति बने उनीहरूबीच स्थान खोजिरहेका नेताहरूको भूमिका घट्न सक्छ ? सहमति असफल भए तेस्रो धार र मध्यस्थहरूको महत्व झन् बढ्न सक्छ।

त्यसैले आगामी समीकरण केवल गुटको संख्याले होइन, देउवा–गगन सम्बन्धको दिशाले पनि निर्धारण गर्नेछ।

१०) गगनका लागि पनि यो केवल विजयको प्रश्न होइन

गगनले पुरानो संस्थापनविरुद्ध राजनीतिक चुनौती प्रस्तुत गरे पनि महाधिवेशन जित्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। कांग्रेसलाई एकताबद्ध राख्ने क्षमता, विभिन्न धारलाई समेट्ने शैली र देउवा समूहबाट आउने सम्भावित पुनर्संयोजनलाई व्यवस्थापन गर्नु पनि उनको परीक्षा हो।

११) अन्तिम प्रश्न : देउवा समूह कसको हो ?

कांग्रेसको अहिलेको शक्ति–संघर्षलाई केवल ‘देउवा बनाम गगन’ भनेर बुझ्दा तस्वीर अधुरो हुन्छ। वास्तविक संघर्ष देउवाको विरासत कसले परिभाषित गर्ने, त्यसबाट कसले आफ्नो भविष्य निर्माण गर्ने र आगामी कांग्रेसको शक्ति–संरचना कसले तय गर्ने भन्ने हो।

देउवा अझै सक्रिय छन्। खड्का अझै संस्थापनसँग पूर्ण रूपमा अलग भएका छैनन्, तर उनको राजनीतिक चालमा लचकताको संकेत देखिन्छ। शेखर सबै पक्षसँग संवाद गर्दै सम्भावित निर्णायक स्थान खोजिरहेका छन्।

त्यसैले अन्तिम प्रश्न यही हो, ‘देउवा समूहलाई देउवाले नै चलाइरहेका छन्, कि देउवाको नाम र विरासतमा अरू कसैले आफ्नो भविष्यको कांग्रेस निर्माण गरिरहेको छ ?’