नेपालका कम्युनिस्टहरुको दुःख : एकता कि अस्तित्व रक्षाको संघर्ष ?

२०८२ साल भदौ २३–२४ को जेन्जी आन्दोलन, त्यसपछिको राजनीतिक पुनर्संरचना, सुशीला कार्की नेतृत्वको सरकारले गराएको मध्यावधि निर्वाचनको परिणाम, बालेन्द्र शाह (बालेन) सरकारले अघि सारेको सुशासन र कार्यसम्पादनको राजनीतिक विमर्श तथा भारतमा कम्युनिस्ट शक्तिहरू क्रमशः कमजोर बन्दै गएको प्रवृत्तिले नेपालका कम्युनिस्ट वृत्तमा नयाँ बहस जन्माएको छ।

विशेषगरी नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एकीकृत मार्क्सवादी–लेनिनवादी) लगायत विभिन्न कम्युनिस्ट दलका शीर्ष नेताहरू फेरि कम्युनिस्ट एकता वा कम्तीमा कार्यगत एकताको पक्षमा सार्वजनिक रूपमा बोल्न थालेका छन्। भदौ २४ अघिसम्म एकअर्काप्रति तीव्र आलोचना गर्ने नेताहरू आज एउटै मञ्चमा उभिएर ‘वाम एकताको आवश्यकता’ दोहोर्याइरहेका छन्। तर, रोचक पक्ष के छ भने तल्लो तहका धेरै कार्यकर्ता भने नयाँ एकताभन्दा पनि आफ्नै पार्टीभित्र नेतृत्व परिवर्तन, आन्तरिक लोकतन्त्र र पार्टी रूपान्तरणलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ।

यही सन्दर्भमा एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ—के नेपालका कम्युनिस्टबीच दिगो एकता वास्तवमै सम्भव छ ?

नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको इतिहास हेर्दा यसको सुरुवातदेखि नै एकता र विभाजन सँगसँगै चलेका छन्। नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी स्थापना भएदेखि आजसम्म विचार, रणनीति, नेतृत्व, संगठन र व्यक्तिगत महत्वाकांक्षाका कारण दर्जनौं पटक विभाजन भएका छन्। कहिले मस्को–बेइजिङ विवादको प्रभाव, कहिले संसदीय मार्ग र जनयुद्धको बहस, कहिले नेतृत्वको प्रतिस्पर्धा, त कहिले शक्ति बाँडफाँटको विवादले कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई निरन्तर विभाजित गर्‍यो।
यस अवधिमा धेरै पटक एकता पनि भयो। तर तीमध्ये अधिकांश एकता सिद्धान्तभन्दा बढी निर्वाचन, सत्ता वा तत्कालीन राजनीतिक आवश्यकताले प्रेरित थिए। उद्देश्य पूरा भएपछि पुनः विभाजन दोहोरियो। यसले नेपाली कम्युनिस्ट राजनीतिमा एउटा स्थायी प्रवृत्ति स्थापित गर्‍यो—सत्ता नजिकिँदा एकता र सत्ता बाँडफाँटमा असहमति हुँदा विभाजन।

यसको सबैभन्दा ठूलो उदाहरण तत्कालीन नेपाल कम्युनिस्ट पार्टीको गठन र त्यसको विघटन हो। दुई ठूला कम्युनिस्ट शक्तिको ऐतिहासिक एकताबाट बनेको पार्टीले करिब दुईतिहाइ जनमत प्राप्त गरेको थियो। जनताले स्थिर सरकार र नीतिगत निरन्तरताको अपेक्षा गरेका थिए। तर नेतृत्वबीचको शक्ति संघर्ष, विश्वासको अभाव र संस्थागत निर्णय प्रक्रियाको कमजोरीका कारण त्यो एकता लामो समय टिक्न सकेन। यसले देखायो कि विचार मिल्नु मात्र पर्याप्त हुँदैनः राजनीतिक संस्कृति, संस्थागत लोकतन्त्र र नेतृत्वको आचरण पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

आज फेरि एकताको बहस किन उठिरहेको छ ? यसको एउटा कारण नेपालको बदलिँदो राजनीतिक मनोविज्ञान हो। परम्परागत दलहरूप्रति जनताको असन्तुष्टि बढेको छ। सुशासन, पारदर्शिता, परिणाममुखी शासन र उत्तरदायित्वका मुद्दाले नयाँ महत्व पाएका छन्। यसले कम्युनिस्ट दलहरूलाई पनि आफ्नो भविष्यबारे पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको छ। अर्को कारण निर्वाचनमा घट्दो जनसमर्थन र नयाँ राजनीतिक शक्तिको उदय हो। विभाजित अवस्थामा रहँदा राजनीतिक प्रभाव अझ कमजोर हुन सक्ने चिन्ताले पनि एकताको आवाज बढेको देखिन्छ।

तर दिगो एकताको सबैभन्दा ठूलो चुनौती भनेकै नेतृत्व संस्कृति हो। नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनमा विचारभन्दा व्यक्तित्व, संस्थाभन्दा गुट, र सामूहिक नेतृत्वभन्दा व्यक्तिगत प्रभाव बढी निर्णायक हुने गरेको आरोप लामो समयदेखि लाग्दै आएको छ। जबसम्म नेतृत्व परिवर्तनको लोकतान्त्रिक प्रणाली, उत्तरदायित्व र आन्तरिक बहसको स्वस्थ संस्कृति विकास हुँदैन, त्यतिबेलासम्म कुनै पनि एकता कागजमा सीमित रहने जोखिम रहन्छ।

यसै कारण कार्यकर्ताको मनोविज्ञान पनि परिवर्तन भएको देखिन्छ। उनीहरू केवल पार्टी जोड्नेभन्दा पनि पार्टी सुधार्ने पक्षमा छन्। नेतृत्व फेरिएन, निर्णय प्रक्रिया लोकतान्त्रिक भएन र नयाँ पुस्तालाई अवसर दिइएन भने पुराना नेताहरूबीच हुने एकताले मात्रै संगठनलाई दीर्घकालीन ऊर्जा दिन सक्दैन भन्ने धारणा बलियो बन्दै गएको छ।

भारतको अनुभवले पनि केही शिक्षा दिन्छ। त्यहाँका धेरै कम्युनिस्ट दलहरू आफ्नो परम्परागत प्रभाव क्षेत्र गुमाउँदै गएका छन्। बदलिएको सामाजिक संरचना, नयाँ आर्थिक बहस, पहिचान राजनीति, क्षेत्रीय दलहरूको उदय र संगठनात्मक जडताले उनीहरूलाई चुनौती दिएको छ। नेपालका कम्युनिस्ट दलहरूले पनि यदि समयअनुकूल विचार, नीति र संगठनात्मक सुधार गर्न सकेनन् भने यस्तै चुनौती सामना गर्नुपर्ने सम्भावना रहन्छ।

यसैले, नेपालमा कम्युनिस्ट एकताको भविष्य केवल संगठन गाभ्ने विषय होइन। त्यो विचारको पुनर्परिभाषा, लोकतान्त्रिक पार्टी संस्कृति, पारदर्शी नेतृत्व चयन, युवा पुस्ताको सहभागिता, सुशासनप्रतिको स्पष्ट प्रतिबद्धता र जनतासँग पुनः विश्वास निर्माण गर्ने क्षमतामा निर्भर हुनेछ।

अन्ततः भन्नुपर्दा, नेपालका कम्युनिस्टबीच एकता सम्भव छ, तर दिगो एकता भने केवल हस्ताक्षरबाट सम्भव छैन। त्यो साझा मूल्य, संस्थागत अनुशासन, लोकतान्त्रिक संस्कार र नेतृत्व रूपान्तरणबाट मात्र सम्भव हुन्छ। यदि एकताको उद्देश्य केवल निर्वाचन जित्ने वा सत्ता प्राप्त गर्ने हो भने इतिहास फेरि दोहोरिन सक्छ। तर यदि उद्देश्य पार्टी, विचार र राजनीतिक संस्कृतिको वास्तविक रूपान्तरण हो भने दिगो एकताको सम्भावना अझै पनि जीवित छ। नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलनको भविष्य ‘कोसँग एकता गर्ने ?’ भन्ने प्रश्नभन्दा पनि ‘कस्तो पार्टी बनाउने ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तरमा निर्भर रहनेछ।

एआईको सहयोगमा निर्माण गरिएको तस्वीर