‘बिचरा प्रचण्ड’ भन्न विवश म !

वास्तवमै भन्नुपर्दा, विचारले फरक भए पनि आज आफूलाई प्रचण्डको ठाउँमा उभ्याएर हेर्दा मनबाट एउटा शब्द निस्कन्छ-बिचरा प्रचण्ड !

यो सहानुभूति उनको राजनीतिक विचारप्रति होइन, इतिहासको एउटा असाधारण पात्रको उतारचढावपूर्ण यात्राप्रति हो। कुनै समय जसको एउटा सन्देशले हजारौँ युवायुवतीलाई घरपरिवार छोडेर युद्धमा होमिन प्रेरित गर्‍यो, जसको नामले सत्तालाई चुनौती दियो र लाखौँ मानिसमा परिवर्तनको सपना जगायो, आज त्यही नेता आफ्नै राजनीतिक भविष्य, पार्टीको अस्तित्व र बदलिएको जनमतसँग संघर्ष गरिरहेका छन्।

एक समय थियो, जब माओवादी आन्दोलनका नायक पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ नेपाली समाजका सबैभन्दा चर्चित र सबैभन्दा रहस्यमय राजनीतिक पात्र थिए। पचासको दशकतिर धेरै नेपालीले उनको अनुहार देखेका थिएनन्, तर उनको नाम गाउँदेखि सहरसम्म, हिमालदेखि तराईसम्म गुञ्जिन्थ्यो। त्यो बेला प्रचण्ड केवल एउटा नाम थिएन त्यो विद्रोह, परिवर्तन, आशा र त्रासको संयुक्त प्रतीक थियो।

हजारौँ युवायुवतीले आफ्नो भविष्य, परिवार र कतिपयले आफ्नो जीवनसमेत त्यागेर उनको नेतृत्वमा सशस्त्र आन्दोलनमा भाग लिए। सीमित स्रोत–साधनका बीच चलेको त्यो आन्दोलनले नेपालको राजनीतिलाई गहिरो रूपमा प्रभावित गर्‍यो। अन्ततः राजतन्त्रको अन्त्य, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रको स्थापना, संविधानसभाको निर्वाचन र नयाँ संविधान निर्माणसम्मको यात्रामा माओवादी आन्दोलन एउटा निर्णायक शक्ति बन्यो। त्यस आन्दोलनका सर्वोच्च कमाण्डर प्रचण्ड नै थिए।

राजनीतिक इतिहासमा यस्ता पात्र विरलै जन्मिन्छन्, जसले आफ्नो जीवनकालमै इतिहासको दिशा मोड्ने क्षमता राख्छन्। त्यस अर्थमा प्रचण्ड नेपालका सबैभन्दा प्रभावशाली राजनीतिक नेतामध्ये एक हुन्। कतिपयले उनलाई क्युबाका चे ग्वेरा वा पेरुका अबिमाएल गुजमानसँग तुलना गर्छन्। तुलना आफैंमा बहसको विषय हुन सक्छ, तर एउटा कुरा भने निर्विवाद छ-प्रचण्डमा असाधारण राजनीतिक साहस, जोखिम उठाउने क्षमता र परिस्थितिअनुसार रणनीति बदल्ने अद्भुत क्षमता थियो।

तर इतिहासले नायकलाई जति उचाइमा पुर्‍याउँछ, उति नै कठोर परीक्षा पनि लिन्छ। प्रचण्डको राजनीतिक यात्रा त्यसको ज्वलन्त उदाहरण हो।

प्रचण्ड कहाँ चुके ?

मेरो विचारमा, पहिलो र सबैभन्दा ठूलो मोड सशस्त्र आन्दोलनबाट संसदीय राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि सुरु भयो। शान्ति प्रक्रिया नेपालको आवश्यकता थियो र त्यो निर्णय ऐतिहासिक पनि थियो। तर संसदीय राजनीतिमा प्रवेश गरेपछि आन्दोलनको वैचारिक ऊर्जा, संगठनात्मक अनुशासन र क्रान्तिकारी संस्कृतिलाई संस्थागत रूपमा जोगाइराख्न माओवादी नेतृत्व सफल हुन सकेन। आन्दोलन विस्तारै सत्ता-केन्द्रित राजनीतितर्फ मोडियो।

दोस्रो, पहिलो संविधानसभा निर्वाचनमा प्राप्त अप्रत्याशित सफलताले माओवादीलाई राष्ट्रिय राजनीतिको केन्द्रमा पुर्‍यायो। तर यही सफलताले नेतृत्वमा अत्यधिक आत्मविश्वास पनि जन्माएको देखियो। धेरै विश्लेषकहरूको बुझाइमा, यहीँबाट सामूहिक नेतृत्व क्रमशः व्यक्तिकेन्द्रित बन्दै गयो। आन्दोलनका धेरै पुराना सहयात्रीहरू किनारामा पर्दै गए र निर्णय प्रक्रिया सीमित घेराभित्र केन्द्रित हुन थाल्यो।

तेस्रो, १२ बुँदे समझदारीपछि निर्माण भएको राजनीतिक विश्वासलाई दीर्घकालसम्म कायम राख्न नसक्नु पनि एउटा कमजोरी रह्यो। शान्ति प्रक्रियाका प्रमुख साझेदारहरूसँगको सम्बन्ध समयक्रममा कमजोर बन्दै गयो र सत्ता समीकरणहरू बारम्बार फेरिन थाले।

चौथो, संविधान निर्माणपछि सत्ता राजनीतिप्रतिको अत्यधिक आकर्षणले पनि उनको छविमा असर गर्‍यो। सरकार बनाउन र जोगाउन पटक–पटक गठबन्धन परिवर्तन गर्ने रणनीतिले उनलाई व्यवहारवादी नेता त बनायो, तर वैचारिक रूपमा अस्थिर देखिने आलोचना पनि बढायो। समर्थकहरूले यसलाई राजनीतिक लचकता भने भने आलोचकहरूले अवसरवादको संज्ञा दिए।

पाँचौँ, पछिल्ला वर्षहरूमा परिवारवाद, नातावाद र कृपावादका आरोपहरू पनि उनीमाथि लागे। यी आरोप सबै प्रमाणित भएका निष्कर्ष होइनन्, तर यस्ता सार्वजनिक धारणाले कुनै पनि नेताको नैतिक र राजनीतिक छविमा असर पार्छ।

शक्ति पनि, कमजोरी पनि

प्रचण्डको व्यक्तित्वको एउटा विशेष पक्ष उनको भावुकता पनि हो। सार्वजनिक भाषणहरूमा शहीदहरूको सम्झना गर्दा, जनयुद्धका सहयात्रीहरूको प्रसङ्ग उठाउँदा वा आफ्ना व्यक्तिगत पीडाबारे बोल्दा उनी धेरै पटक भावुक बनेका दृश्यहरू देखिएका छन्। कठोर क्रान्तिकारी छविभित्र एउटा संवेदनशील व्यक्तित्व पनि रहेको अनुभूति हुन्छ।

यही भावनात्मक पक्षले कहिलेकाहीँ उनको राजनीतिक शैलीमा पनि प्रभाव पारेको देखिन्छ। वैचारिक मतभेद हुँदाहुँदै पनि व्यक्तिगत सम्बन्धलाई प्राथमिकता दिने, पटक–पटक सम्बन्ध सुधार्ने प्रयास गर्ने, वा राजनीतिक सहकार्यका लागि लचकता अपनाउने प्रवृत्तिलाई समर्थकहरूले उदारता र आलोचकहरूले निर्णयगत कमजोरीका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। यो बहसको विषय हुन सक्छ, तर प्रचण्डको नेतृत्व शैली बुझ्न यो पक्षलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैन।

आजको प्रचण्ड

आज समय फेरिएको छ। कुनै बेला अन्य दलहरू प्रचण्डको समर्थन खोज्थे। आज उनी स्वयं नयाँ राजनीतिक समीकरण र सम्भावित वाम एकताको पक्षमा सार्वजनिक रूपमा बोलिरहेका छन्। राजनीति यही हो-कहिले नेतृत्व गर्ने, कहिले सम्झौता गर्ने र कहिले आफ्नै विगतसँग सामना गर्नुपर्ने।

उनको पार्टीको जनाधार पहिलेभन्दा खुम्चिएको देखिन्छ। पार्टीभित्र नयाँ पुस्ताको प्रश्न उठिरहेको छ। जनयुद्धका धेरै पुराना सहयात्रीहरू अब उनीसँग छैनन्। जसलाई उनले नेतृत्व दिएका थिए, तीमध्ये धेरैले फरक राजनीतिक बाटो रोजिसकेका छन्। कुनै समय राज्यलाई चुनौती दिने नेता आज आफ्नै पार्टीलाई पुनर्गठन गर्ने चुनौतीसँग जुधिरहेका छन्। कुनै समय उनले नेपालको राजनीतिक एजेन्डा निर्धारण गर्थे ? आज उनी बदलिएको राजनीतिक परिवेशसँग आफूलाई अनुकूल बनाउने प्रयासमा छन्।

इतिहासको निष्कर्ष

यति भन्दैमा प्रचण्डको ऐतिहासिक योगदान अस्वीकार गर्न सकिँदैन। त्यसैगरी, उनका राजनीतिक निर्णयहरूको आलोचना गर्न पनि हिच्किचाउनु हुँदैन। इतिहासले व्यक्तिलाई न पूर्ण नायक बनाउँछ, न पूर्ण खलनायक। इतिहासले योगदान र कमजोरी दुवैलाई सँगै मूल्याङ्कन गर्छ।

सायद प्रचण्डको जीवनले नेपाली राजनीतिलाई दिएको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा यही हो—क्रान्ति सुरु गर्न साहस चाहिन्छ, तर क्रान्तिको उपलब्धि जोगाउन साहसभन्दा बढी आत्मसंयम, संस्थागत सोच, विनम्रता र दूरदृष्टि आवश्यक पर्छ। आज प्रचण्डलाई हेर्दा लाग्छ, उनी आफ्नो राजनीतिक जीवनको सबैभन्दा कठिन मोडमा उभिएका छन्। उनीसँग अनुभव छ, इतिहास छ र असाधारण राजनीतिक क्षमता पनि छ। तर समयले अब उनीबाट केवल रणनीति होइन, गहिरो आत्मसमीक्षा पनि मागिरहेको छ।

त्यसैले, प्रचण्डप्रति सहमति होस् वा असहमति, उनलाई हेर्दा मनमा एउटा मिश्रित भावना जाग्छ। इतिहास बदल्ने सामर्थ्य भएका नेताले अन्ततः आफ्नै निर्णयहरूको भार पनि आफैं बोक्नुपर्छ। राजनीतिमा सबैभन्दा कठिन युद्ध कहिलेकाहीँ विपक्षीसँग होइन, आफ्नै विगतसँग हुन्छ।

अनि मनले फेरि एकपटक भन्छ- बिचरा प्रचण्ड !