डार्क PR र ब्ल्याक ह्याट PR : परिवर्तित राजनीति र बदलिएको चुनावी परिदृश्य

नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासले पछिल्ला केही वर्षहरूमा असाधारण उतार–चढाव अनुभव गरेको छ। २०८२ साल भाद्र २३ गते देखिएको “जेन–जी विद्रोह” र त्यसपछिका घटनाक्रमले नेपाली राजनीतिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पारेको देखिन्छ। नवयुवकहरूको व्यापक सहभागितामा भएको उक्त आन्दोलनले केवल तत्कालीन राजनीतिक सन्तुलनलाई मात्र चुनौती दिएन; यसले देशको लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई समेत नयाँ दिशातर्फ डोर्‍यायो।

भाद्र २४ गते केही स्थानहरूमा ऐतिहासिक धरोहर तथा व्यक्तिगत सम्पत्तिमाथि भएको तोडफोड र आक्रोशपूर्ण प्रदर्शनले परिस्थितिलाई अझ जटिल बनायो। धेरै सर्वसाधारणले यी घटनालाई नेपाली इतिहासमा राजदरवार हत्याकाण्ड पछि देखिएको सबैभन्दा अकल्पनीय र असामान्य राजनीतिक परिघटनामध्ये एकका रूपमा व्याख्या गर्ने गरेका छन्।

जेन–जी विद्रोह र यसको राजनीतिक प्रभाव

भाद्र २३ को आन्दोलन मुख्यतः नवयुवकहरूको असन्तोष र परिवर्तनको आकांक्षाबाट प्रेरित भएको देखिन्छ। राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको अविश्वास, भ्रष्टाचारप्रतिको असन्तुष्टि र पुराना राजनीतिक संरचनाप्रतिको निराशा यस आन्दोलनका प्रमुख कारणका रूपमा उल्लेख गरिन्छ। यसको संकेत हालै सम्पन्न निर्वाचन परिणामले पनि केही हदसम्म पुष्टि गरेको देखिन्छ।

यो करिब २४ घण्टा लामो आन्दोलनले केवल भौतिक तथा आर्थिक क्षति मात्र पुर्‍याएन; यसले तत्कालीन संसद्को शक्ति–सन्तुलनलाई समेत प्रभावित गर्‍यो। झन्डै दुई तिहाइ बहुमतमा रहेको सरकार—जसमा नेपाली कांग्रेस  र नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी  (एमाले ) प्रमुख शक्ति थिए—राजनीतिक रूपमा कमजोर अवस्थामा पुग्यो। यसै पृष्ठभूमिमा पूर्व प्रधानन्यायाधीश सुशीला कार्की  को नेतृत्वमा अन्तरिम सरकार गठन गरियो, जसले देशलाई मध्यावधि चुनावतर्फ डोर्‍याउने जिम्मेवारी लियो। यस घटनाक्रमले देखायो कि नागरिक आन्दोलनले लोकतान्त्रिक प्रक्रियालाई प्रत्यक्ष रूपमा प्रभाव पार्न सक्छ।

मध्यावधि चुनाव सम्पन्न भएपछि प्राप्त परिणामले धेरै राजनीतिक विश्लेषकहरूलाई आश्चर्यचकित बनायो। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको अप्रत्याशित र सनसनीपूर्ण विजयले देशभरि उत्साह, जिज्ञासा र व्यापक राजनीतिक बहस जन्मायो।लोकतान्त्रिक व्यवस्थामा यस्ता परिवर्तन अस्वाभाविक मानिँदैनन्। जनमतको लहरले कहिलेकाहीँ पुराना राजनीतिक संरचना र स्थापित धारणाहरूलाई चुनौती दिँदै नयाँ नेतृत्व र नयाँ आकांक्षालाई अगाडि ल्याउने माध्यमको रूपमा काम गर्छ।यस निर्वाचनपछि देशले छिट्टै ३५ वर्षीय युवा नेता  लाई राष्ट्रिय नेतृत्वको केन्द्रमा देख्ने सम्भावना बलियो बनेको छ।

चुनावी परिणाममाथि उठेका प्रश्नहरू

चुनाव परिणाम सार्वजनिक भएपछि धेरै प्रश्नहरू पनि उठेका छन्। आफूलाई अनुभवी ठान्ने धेरै राजनीतिक पण्डितहरुको अनुमान असफल भएको देखियो। परिणाम किन यति अप्रत्याशित भयो भन्ने विषयमा विभिन्न व्याख्याहरू प्रस्तुत गरिएका छन्।

तीमध्ये सबैभन्दा बढी चर्चा भएको विषय हो—प्रविधि र डिजिटल प्रचारको सम्भावित प्रभाव, डार्क जनसम्पर्क र ब्ल्याक ह्याट जनसम्पर्क: डिजिटल प्रचारको नयाँ आयाम, आधुनिक राजनीतिक सञ्चारमा “डार्क जनसम्पर्क” र “ब्ल्याक ह्याट जनसम्पर्क” भन्ने अवधारणाहरू विशेष रूपमा चर्चित हुँदै गएका छन्।

डार्क जनसम्पर्क भन्नाले कुनै व्यक्ति, संस्था वा राजनीतिक दलको छवि सुधार्न वा विपक्षीको छवि बिगार्न गोप्य, अप्रत्यक्ष वा अनौपचारिक माध्यमबाट गरिने प्रचारलाई जनाउँछ। यस्तो अभियानमा सामाजिक सञ्जालमार्फत सामग्री फैलाउने, नक्कली वा स्वचालित खाता प्रयोग गर्ने, आधा–सत्य वा भ्रमपूर्ण सूचना प्रसार गर्ने तथा प्रतिद्वन्द्वीबारे नकारात्मक कथानक निर्माण गर्ने जस्ता तरिका प्रयोग गरिन्छ। यसको अझ आक्रामक रूपलाई ब्ल्याक ह्याट जनसम्पर्क भनिन्छ। यसमा नक्कली समाचार उत्पादन गर्ने, विपक्षीलाई बदनाम गर्ने सामग्री बनाउने, कृत्रिम रूपमा सामाजिक सञ्जालमा चर्चित विषय सिर्जना गर्ने तथा सम्पादित वा भ्रामक भिडियो र तस्बिर सार्वजनिक गर्ने गतिविधिहरू समावेश हुन्छन्।

डिजिटल प्रचारको मनोवैज्ञानिक प्रभाव

यस्ता प्रचार रणनीतिहरूले जनमानसमा गहिरो मनोवैज्ञानिक प्रभाव पार्न सक्छन्। पहिलो, डर र आक्रोश प्रभाव मार्फत मानिसमा भय र आक्रोश उत्पन्न गरिन्छ। दोस्रो, पुष्टि पूर्वाग्रह का कारण मानिसले आफूले पहिले नै विश्वास गरेको विचारसँग मिल्ने सामग्रीलाई सजिलै स्वीकार गर्छ। तेस्रो, दोहोरयाउने  प्रभाव का कारण एउटै सन्देश बारम्बार दोहोरिँदा झुटो सूचना पनि सत्यजस्तै लाग्न थाल्छ। चौथो, सामाजिक प्रमाण सिद्धान्त अनुसार धेरै मानिसले समर्थन गरेको देखिएपछि अरूले पनि त्यही धारणा सही ठान्ने प्रवृत्ति बढ्छ।

अन्तर्राष्ट्रिय अनुभव

विश्वका धेरै चुनावहरूमा डिजिटल प्रचार र गुप्त सूचना अभियानको आरोप लाग्ने गरेको छ। उदाहरणका लागि २०१६ को राष्ट्रपतिको चुनावको  क्रममा सामाजिक सञ्जालमार्फत गलत सूचना फैलाइएको विषय निकै चर्चित भएको थियो। त्यसै सन्दर्भमा Cambridge Analytica नामक कम्पनीले सामाजिक सञ्जालबाट सङ्कलित तथ्याङ्क प्रयोग गरेर मतदाताको मनोविज्ञान लक्षित प्रचार गरेको आरोप पनि सार्वजनिक भएको थियो।

त्यस्तै भारतमा कहिलेकाहीँ राजनीतिक दलहरूले आईटी सेल र ट्रोल आर्मी प्रयोग गरेको आरोप लाग्ने गर्छ।युरोपमाकतिपय चुनावमा विदेशी सूचना हस्तक्षेपको बहस उठेको छ। के नेपालमा डार्क जनसम्पर्क प्रयोग भएको थियो ?नेपालको पछिल्लो संसदीय चुनाव सन्दर्भमा पनि यस्तै प्रश्न उठेको छ—के यहाँ पनि डार्क जनसम्पर्क प्रयोग भयो ? हालसम्म उपलब्ध सार्वजनिक तथ्य र आधिकारिक विवरणअनुसार कुनै अदालत, अनुसन्धान आयोग वा सरकारी निकायले संगठित “डार्क जनसम्पर्क अभियान” सञ्चालन भएको प्रमाणित गरेको छैन।

त्यसैले कडाइका साथ भन्नुपर्दा यस्तो दाबी प्रमाणित तथ्य होइन; बरु राजनीतिक विश्लेषण वा आशंका मात्र हो। तर यस्तो आशंका जन्मनुका केही कारणहरू पनि छन्। चुनावअघि सामाजिक सञ्जालमा ठूलो मात्रामा भ्रामक सामग्री, सम्पादित भिडियो र आक्रामक प्रचार देखिएको थियो। केही विश्लेषकहरूले कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रयोग गरेर बनाइएका सामग्रीसमेत फैलिएको सम्भावना औँल्याएका छन्।

निष्कर्ष

नेपालको पछिल्लो राजनीतिक परिवर्तनलाई कुनै एउटै कारणबाट व्याख्या गर्न सम्भव छैन। जेन–जी आन्दोलन, युवाको असन्तोष, भ्रष्टाचारप्रतिको आक्रोश, नयाँ नेतृत्वप्रतिको आकर्षण तथा सामाजिक सञ्जालको तीव्र प्रभाव—यी सबै तत्वहरूले मिलेर राजनीतिक परिणामलाई आकार दिएका देखिन्छन्। डार्क जनसम्पर्क र ब्ल्याक ह्याट जनसम्पर्क जस्ता डिजिटल रणनीतिहरू आधुनिक विश्व राजनीतिमा वास्तविक चुनौतीका रूपमा उदाइरहेका छन्। तर नेपालको सन्दर्भमा हालसम्म उपलब्ध प्रमाणहरूले यस्तो अभियान संगठित रूपमा सञ्चालन भएको निष्कर्ष भने स्पष्ट रूपमा पुष्टि गरेका छैनन्।

त्यसैले नेपालको चुनावी परिणामलाई बुझ्नका लागि डिजिटल प्रचारको सम्भावित प्रभावलाई स्वीकार्दै पनि समाजमा भइरहेको गहिरो राजनीतिक परिवर्तन, युवाको आकांक्षा तथा लोकतान्त्रिक प्रक्रियामा देखिएको नयाँ ऊर्जा—यी सबै पक्षलाई समग्र रूपमा अध्ययन गर्नु आवश्यक देखिन्छ।