भनाइ र गराइबीचको खाडल : नेपालको वामपन्थी राजनीति र साखको संकट

काठमाडौं – नेपालको समकालीन राजनीति वामपन्थी आन्दोलनको गहिरो प्रभावबाट आकारिएको छ। दशकौँदेखि शक्तिशाली राजनीतिक धारका रूपमा स्थापित कम्युनिस्ट आन्दोलनले सामन्ती संरचनाको अन्त्य, गणतन्त्रको स्थापना र सामाजिक रूपान्तरणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन। यही ऐतिहासिक यात्राको केन्द्रमा विभिन्न नेतृत्वहरू, विशेषतः पुष्पकमल दाहाल प्रचण्ड, रहँदै आएका छन्।

हालका अभिव्यक्तिहरूमा उनले वामपन्थी एकताको आवश्यकता, समाजवाद तथा साम्यवादमार्फत समतामूलक समाज निर्माण, उत्पीडित वर्गको अधिकार संरक्षण र राष्ट्रिय स्वाधीनताको रक्षा जस्ता उच्च वैचारिक आदर्शहरू प्रस्तुत गरेका छन् । साथै व्लादिमिर लेनिनका शिक्षाहरूलाई सान्दर्भिक ठान्दै आफूलाई अझै क्रान्तिकारी र परिवर्तनमुखी नेताका रूपमा प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेका छन्। यी भनाइहरूले उनलाई आदर्शवादी वामपन्थी नेतृत्वको प्रतिनिधि जस्तो देखाउँछन्।

तर व्यवहारतर्फ हेर्दा, यिनै आदर्शहरूसँग ठोक्किने अनेक प्रश्नहरू उठिरहेका छन् । नेपालका कम्युनिस्ट पार्टीहरू विगतदेखि नै निरन्तर विभाजन, पुनर्गठन र गठबन्धन परिवर्तनको चक्रमा फसेका छन्। वामपन्थी एकताको नारा बारम्बार दोहोरिए पनि व्यवहारमा विखण्डन स्पष्ट देखिन्छ। सत्ताकेन्द्रित राजनीति र वैचारिक अस्थिरताले जनविश्वासमा निरन्तर गिरावट ल्याएको छ। जनयुद्धकालीन क्रान्तिकारी एजेन्डा, जसले संरचनात्मक परिवर्तनको वाचा गरेको थियो, अहिले व्यवस्थागत संसदीय राजनीतिमा सीमित भएको आरोप पनि छ।

यही सन्दर्भमा अहिलेको राजनीतिक यथार्थ झन् कठोर बनेको छ, माक्र्सवाद, लेनिनवाद वा माओवादका कोरा भाषण र आदर्शात्मक नाराहरू आजको युगमा जनताका लागि आकर्षण होइन, प्रभावहीन अभ्यास जस्ता बन्न थालेका छन् । विचारधारात्मक उच्चारणले मात्र रोजगारी, विकास, सुशासन वा जीवनस्तरमा सुधार नल्याउने भएकाले नागरिकहरू अब सिद्धान्तभन्दा परिणाम खोज्ने अवस्थामा पुगेका छन्। आजको राजनीतिक चेतनामा “कसले के भन्यो” भन्दा पनि “कसले के गर्‍यो” भन्ने प्रश्न निर्णायक बनेको छ। यही कारणले पुराना वैचारिक भाषणहरूमा रहेको भावनात्मक आकर्षण घट्दै गएको देखिन्छ।

यस सन्दर्भमा “भनाइ र गराइ” बीचको अन्तर स्पष्ट देखिन्छ। एकातिर सबै वाम शक्तिहरूलाई एकजुट हुनुपर्ने भनाइ छ, अर्कोतिर व्यवहारमा निरन्तर विभाजन र सत्ता समीकरण परिवर्तनले जनविश्वास कमजोर बनाएको छ। समाजवाद र समानताको लक्ष्य घोषणा गरिए पनि व्यवहारमा परम्परागत राज्य संरचना र सीमित सुधारमै निर्भर रहनु आदर्श र यथार्थबीचको दूरीलाई देखाउँछ। क्रान्तिको भाषणबाट सुरु भएको आन्दोलन अन्ततः संसद, सत्ता समीकरण र संस्थागत राजनीतिमा सीमित भएको छ, जसलाई धेरैले “क्रान्तिबाट मुख्यधारा राजनीतिमा रूपान्तरण” भनेर व्याख्या गर्छन्।

यो अवस्था केवल एक नेताको समस्या होइन, समग्र वामपन्थी आन्दोलनकै संरचनागत संकट हो। यही सन्दर्भमा नेकपा का सहसंयोजक माधवकुमार नेपाल ले कम्युनिस्ट आन्दोलनको ७७ वर्षे इतिहासको समग्र समीक्षा आवश्यक रहेको बताएका छन्। उनले संस्थापक चार जना हो कि पाँच जना भन्ने विषयमै पनि छलफल आवश्यक भएको भन्दै आन्दोलनको ऐतिहासिक आधारमै अस्पष्टता रहेको संकेत गरेका छन्। साथै पछिल्ला निर्वाचन परिणामहरूले कम्युनिस्ट शक्तिहरूले ठूलो राजनीतिक धक्का व्यहोरेको र आन्दोलन “ओरालो” लागेको स्वीकार गरेका छन्, जसले जनसमर्थनमा आएको गिरावटलाई स्पष्ट बनाउँछ।
यस पृष्ठभूमिमा नेपालका कम्युनिस्टहरूको दीर्घकालीन साख (विश्वसनीयता) गम्भीर संकटमा परेको देखिन्छ। ऐतिहासिक रूपमा उनीहरूले परिवर्तनकारी भूमिका खेले पनि, वर्तमानमा विभाजन, सत्ता संघर्ष र वैचारिक अस्पष्टताले आन्दोलनको मूल उद्देश्य कमजोर बनाएको आरोप छ। नयाँ पुस्ता “जेन जी” भने विचारधाराभन्दा परिणाम, पारदर्शिता र उत्तरदायित्वमा केन्द्रित हुँदै गएको छ, जसले पुराना राजनीतिक शक्तिहरूलाई थप चुनौती दिएको छ।

इतिहास र राष्ट्रिय पहिचानप्रतिको दृष्टिकोण पनि विवादको अर्को तह बनेको छ। केही वामपन्थी धारहरूले नेपालको अतीत र राष्ट्रिय प्रतीकहरूप्रति आलोचनात्मक वा अस्वीकृतिपूर्ण व्यवहार देखाएको आरोप छ—जस्तै पृथ्वीनारायण शाह सम्बन्धी विवादहरू। यसले इतिहासलाई कसरी बुझ्ने भन्ने विषयमा समाजमा ध्रुवीकरण बढाएको छ, विशेषतः जब नयाँ पुस्ता सन्तुलित र समावेशी इतिहास खोजिरहेको छ।

अन्ततः, संक्रमणकालीन न्यायको अपूर्णता पनि यो बहसको सबैभन्दा संवेदनशील पक्ष हो। जनयुद्धको मानवीय मूल्य र त्यसको न्यायिक समाधान अझै अधुरो छ, जसले समाजमा भावनात्मक र नैतिक विभाजनलाई कायम राखेको छ। जब आदर्श र व्यवहारबीच दूरी बढ्छ, तब केवल राजनीतिक बहस मात्र होइन, समाजको विश्वास प्रणाली नै प्रभावित हुन्छ।

समग्रमा, नेपालको कम्युनिस्ट आन्दोलन अहिले तीन प्रमुख संकटबीच छ—ऐतिहासिक अस्पष्टता, वैचारिक एकताको अभाव, र जनविश्वासको गिरावट। नेताहरू स्वयंले समीक्षा र पुनर्विचारको आवश्यकता स्वीकार गर्न थालेका छन्, जसले आन्दोलन आत्ममूल्यांकनको चरणमा प्रवेश गरेको संकेत गर्छ। तर केवल समीक्षा पर्याप्त छैनस व्यवहारिक सुधार, परिणाममुखी शासन, वैचारिक स्पष्टता र जनअपेक्षासँग पुनःसम्बन्ध निर्माण नगरेसम्म वामपन्थी आन्दोलनको दीर्घकालीन साख पुनःस्थापित हुन कठिन देखिन्छ। अन्ततः, भनाइ र गराइबीचको दूरी घटाउन नसकिए र केवल विचारधारात्मक भाषणमै सीमित रहिए, यो आन्दोलनको प्रभाव केवल राजनीतिक होइन, नेपालको समग्र विकास यात्रामा समेत कमजोर हुँदै जानेछ।