रवि लामिछाने सहकारी ठग कि राजनीतिक प्रतिशोधको शिकार ?

नेपाली समाजको चरित्र साँच्चै विचित्र छ। कसलाई कुन क्षण देवत्व प्रदान गरिन्छ र कसलाई कुन बेला भक्ष्य बनाइन्छ, यसको कुनै निश्चित समयसूची हुँदैन। कुनै जमानाका ‘बा’ आज राजनीतिक बाइपासमा परेका छन् भने, कुनै समय ‘जनयुद्धका नायक’ भनेर जयजयकार गरिएका पात्रहरू आज सार्वजनिक नकारको सूचीमा पुगेका छन्।

एक अन्तर्राष्ट्रिय जर्नलले टिप्पणी गरेझैँ, हामी नेपालीहरूमा सही र गलत छुट्याउने धैर्य र विवेक क्रमशः क्षीण हुँदै गएको देखिन्छ। यही सामूहिक विवेकहीनताले नेपाललाई दीर्घकालीन आन्तरिक अस्थिरताको दलदलमा धकेलिरहेको छ। आज रबि लामिछाने यही प्रवृत्तिको ताजा र जीवित उदाहरण बनेका छन्।

समकालीन नेपाली राजनीतिमा रवि लामिछानेको नाम केवल एक व्यक्तिको पहिचान मात्र होइनस यो आशा, आक्रोश, अविश्वास र निरन्तर बहसको प्रतीक बनेको छ। उनीमाथि उठेका प्रश्नहरू व्यक्तिगत चरित्रमा सीमित छैनन्यी । प्रश्नहरू राज्यको कानुनी संरचना, राजनीतिक संस्कार र जनआस्थासँग गहिरोसँग गाँसिएका छन्। त्यसैले आज आम नेपालीको मनमा एउटै प्रश्न घुमिरहेको छ, रवि लामिछाने साँच्चै “पानीमाथि ओभानो” छन्, कि उनी कानुन र राजनीतिका दुई धारबीच उभिएका एक संक्रमणकालीन पात्र मात्र हुन् ?

व्यक्तिगत पृष्ठभूमि र सार्वजनिक छवि

रवि लामिछाने कुनै परम्परागत राजनीतिक परिवारबाट आएका व्यक्ति होइनन्। उनको उदय मिडियाबाट भयो—विशेषतः टेलिभिजन कार्यक्रममार्फत, जहाँ उनले आफूलाई “साधारण जनताको आवाज” का रूपमा प्रस्तुत गरे। भ्रष्टाचार, अन्याय र बेथितिमाथि आक्रामक प्रश्न उठाउने उनको शैलीले लाखौँ दर्शकको समर्थन पायो। यही मिडिया छविले उनलाई जनतासँग भावनात्मक रूपमा जोड्यो र पछि राजनीतिमा प्रवेश गर्दा ठूलो राजनीतिक पूँजी बन्यो।

तर सार्वजनिक जीवनमा उचाइ जति बढ्छ, व्यक्तिगत जीवन पनि त्यति नै सार्वजनिक निगरानीमा पर्छ। उनको वैवाहिक जीवन, विदेश बसाइँ र नागरिकतासम्बन्धी विषयहरू क्रमशः सार्वजनिक बहसका केन्द्र बने। राजनीति प्रवेश गरेपछि यी विषयहरू निजी रहेनन्ः ती अनिवार्य रूपमा सार्वजनिक चासोका विषय बने।

मिडियाबाट राजनीतिसम्मको यात्रा

रवि लामिछानेको राजनीतिमा प्रवेश आकस्मिक थिएन । मिडियामार्फत उनले निर्माण गरेको “न्यायको पक्षधर” छविले नै राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको उदय सम्भव बनायो । २०२२ को निर्वाचनले स्पष्ट देखायो—परम्परागत राजनीतिक दलप्रति जनतामा गहिरो निराशा थियो र विकल्प खोज्ने मनोविज्ञान तीव्र थियो। यही खाली ठाउँमा रवि लामिछाने आशाको प्रतिनिधि पात्र बने।

तर मिडियामा प्रश्न सोध्नु र राज्य सञ्चालन गर्नु एउटै कुरा होइन। सत्ता नजिकिँदै जाँदा उनी स्वयंमाथि नै प्रश्न उठ्न थाले—के उनले अरूलाई सोधेका मापदण्डमा आफूलाई उभ्याउन सके ?

नागरिकता विवाद : कानुनी भूल कि संरचनागत कमजोरी ?

रवि लामिछानेमाथि उठेको सबैभन्दा गम्भीर प्रश्न नागरिकतासँग सम्बन्धित छ। नेपाली कानुन स्पष्ट छ—विदेशी नागरिकता लिएपछि नेपाली नागरिकता स्वतः समाप्त हुन्छ। अमेरिकी नागरिकता लिएपछि पुनः नेपाली नागरिकता लिने क्रममा आवश्यक कानुनी प्रक्रिया पूरा नगरेको ठहर अदालतले गर्‍यो। यही कारणले उनको सांसद पद, मन्त्री पद र पार्टी अध्यक्ष पदसमेत खारेज भयो।

कतिपयले यसलाई राजनीतिक प्रतिशोधको परिणाम भन्छन् । तर एउटा तथ्य अस्वीकार गर्न सकिँदैन—अदालतले निर्णय भावना वा लोकप्रियताका आधारमा होइन, कागज र कानुनका आधारमा गर्छ। यहाँ अदालतले औँल्याएको कमजोरी विचारधाराको होइन, प्रक्रियाको थियो।

सहकारी प्रकरण : संलग्नता कहाँ र कसरी ?

सहकारी प्रकरणमा रवि लामिछानेको नाम आउनु आम नागरिकका लागि सबैभन्दा जटिल र संवेदनशील विषय बनेको छ। यहाँ एउटा तथ्य स्पष्ट हुनुपर्छ—उनी कुनै पनि सहकारीका संस्थापक, अध्यक्ष वा दैनिक सञ्चालनकर्ता थिए भन्ने प्रमाण अहिलेसम्म स्थापित भएको छैन। तर अभियोगपत्रहरू अनुसार, केही सहकारी संस्थाबाट अपचलन भएको भनिएको रकम विभिन्न व्यक्ति र कम्पनीमार्फत घुम्दै उनको नाम जोडिएका खाताहरू वा संस्थासम्म पुगेको छ।

यसको अर्थ उनी प्रत्यक्ष रूपमा सहकारी ठगीका योजनाकार हुन् भन्ने होइन । तर रकम प्रवाह ९mयलभथ तचबष्०ि मा उनको संलग्नता थियो कि थिएन भन्ने प्रश्न अनुसन्धानको केन्द्रमा छ। यही बिन्दुमा कानुनी बहस केन्द्रित छ।

कानुनको तहमा : रवि लामिछाने ठग हुन् कि होइनन् ?

कानुनी रूपमा कुरा स्पष्ट छ। “ठग” भन्नका लागि अदालतबाट अन्तिम रूपमा दोषी ठहर हुनुपर्छ। अहिलेसम्म कुनै पनि अन्तिम अदालतले रवि लामिछानेलाई ठगी अभियोगमा दोषी ठहर गरेको छैन। उनीमाथि आरोप छन्, अनुसन्धान छन्, मुद्दा विचाराधीन छन्—तर अन्तिम फैसला आएको छैन।
यसकारण, कानुनको नजरमा उनी अहिले ठग होइनन् । बरु अभियोग सामना गरिरहेका व्यक्ति मात्र हुन्। दोष प्रमाणित नभएसम्म निर्दोष मानिने सिद्धान्त नेपालमा पनि पूर्ण रूपमा लागू हुन्छ।

तर यहाँ अर्को तहको प्रश्न उठ्छ—राजनीतिक र नैतिक उत्तरदायित्व। जसले सार्वजनिक रूपमा अरूलाई कडा प्रश्न सोधेर लोकप्रियता कमायो, उसप्रति समाजको अपेक्षा स्वाभाविक रूपमा अझ उच्च हुन्छ।

राजनीतिक प्रतिशोध कि कानुनी प्रक्रिया ?

उनका समर्थकहरू भन्छन्—यी सबै मुद्दा राजनीतिक प्रतिशोध हुन्। विरोधीहरू भन्छन्—कानुन सबैका लागि समान हुनुपर्छ। नेपालको राजनीतिक इतिहास हेर्दा, कानुन कहिलेकाहीँ चयनात्मक रूपमा प्रयोग भएको उदाहरणहरू भेटिन्छन् तर त्यसले कुनै पनि अभियोगलाई स्वतः झुटो बनाइदिँदैन। सत्य सम्भवतः यी दुई ध्रुवको बीचमा छ । राजनीतिक वातावरणले अनुसन्धानलाई प्रभावित गर्न सक्छ, तर अनुसन्धानको अन्तिम आधार कागज, हिसाब र प्रमाण नै हुन्छ।

आउँदो चुनाव र कानुनी योग्यता

हालको अवस्थामा, वैध नेपाली नागरिकता भएको र कुनै पनि आपराधिक मुद्दामा अन्तिम रूपमा दोषी नठहरिएको व्यक्ति चुनाव लड्न अयोग्य हुँदैन। अहिलेसम्म रवि लामिछानेसँग वैध नागरिकता छ र कुनै पनि मुद्दामा अन्तिम दोषसिद्धि भएको छैन। यस अर्थमा, कानुनले उनलाई आउँदो चुनावमा सहभागी हुन पूर्ण रूपमा रोक लगाएको अवस्था छैन।

तर उनको राजनीतिक भविष्य भाषण, भीड वा सामाजिक सञ्जालभन्दा बढी अदालतको अन्तिम फैसलामा निर्भर छ।

निष्कर्ष : व्यक्ति होइन, प्रणालीको ऐना

रवि लामिछानेको कथा केवल एउटा व्यक्तिको कथा होइन। यो नेपाली समाजको असन्तोष, विकल्प खोज्ने चाहना, कमजोर कानुनी कार्यान्वयन र भावनात्मक राजनीतिसँग गाँसिएको कथा हो। उनी न त प्रमाणित ठग हुन्, न त पूर्ण रूपमा निर्दोष ठहर भइसकेका नेता। उनी आरोप, अपेक्षा र कानुनी परीक्षणको बीचमा उभिएको पात्र हुन्।

अन्ततः, रबि लामिछाने “पानीमाथि ओभानो” छन् कि छैनन् भन्ने निर्णय सामाजिक सञ्जालले होइन, अदालतले गर्ने हो। र जनताको जिम्मेवारी—भावनामा होइन, तथ्य र विवेकमा आधारित भएर निरन्तर प्रश्न सोधिरहनु हो। यस अर्थमा, रबि लामिछाने व्यक्ति मात्र होइनन्—हाम्रो कानुनी र राजनीतिक प्रणालीको ऐना हुन्।