नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी : प्रचण्डको राजनीतिक लचकता कि रिसाइकल बिन ?

समकालीन नेपाली राजनीतिका सबैभन्दा जटिल, बहुआयामिक र विवादास्पद पात्रमध्ये एक हुन्, पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’। उनी कुनै साधारण राजनीतिक नेता होइनन् । उनी स्वयं एक राजनीतिक प्रवृत्ति हुन् । जनयुद्धका कठोर कमाण्डरदेखि संसदीय लोकतन्त्रका चतुर खेलाडीसम्मको उनको यात्रा कुनै पाठ्यपुस्तकमा सहजै समेटिँदैन ।

जनयुद्धकालीन मानवीय क्षतिले प्रचण्ड एक निर्दयी र कठोर नेता थिए भन्ने छवि व्यापक रूपमा स्थापित गरे पनि, व्यक्तिगत रूपमा उनी अत्यन्त भावुक छन् भन्ने कुरा उनका सहकर्मीहरूबाट सुनिन्छ । भाषणमा आँसु, भेटघाटमा आत्मीयता र निर्णयमा तत्कालीन भावनाको प्रभाव देखिनु प्रचण्डको स्थायी विशेषता हो। यही भावुकता र लचकता उनको शक्ति पनि हो, कमजोरी पनि।

राजनीतिक लचकता नहुँदा विश्वका धेरै जनयुद्धहरू या त रक्तपातमै समाप्त भए, या त इतिहासका फुटनोटमा सीमित भए। त्यसको तुलनामा माओवादी जनयुद्धले आंशिक भए पनि आफ्ना उद्देश्यहरू हासिल गर्‍यो र एउटा ‘सफल अवतरण’ गर्न सफल भयो । यस अवतरणको मुख्य चालक प्रचण्डकै राजनीतिक लचकता थियो । तर यहाँ एउटा गम्भीर प्रश्न उठ्छ लचकता कहिलेसम्म रणनीति हुन्छ र कहिलेदेखि अवसरवादमा रूपान्तरित हुन्छ ?

आजको प्रचण्ड त्यो जनयुद्धकालीन प्रचण्ड रहेनन् । आज उनी आवश्यकता परे आफ्नै इतिहासलाई अभिलेखमा राख्नसमेत तयार देखिन्छन्। माओवादी नाम, झण्डा, निशाना, विचार र आस्था सबै त्याग्न सक्ने संकेत उनीबाट देखिन्छ। किन ? आफ्नो राजनीतिक अस्तित्व जोगाउन । यही कारणले कतिपय राजनीतिक पण्डितहरूले उनलाई ‘राजनीतिक जादूगर’ को संज्ञा दिएका छन्।

साँच्चै भन्नुपर्दा, प्रचण्डको राजनीतिमा एउटा अदृश्य जादु छ : जहाँ असम्भव देखिने गठबन्धन सम्भव हुन्छ, शत्रु मित्र बन्छ र मित्र शत्रुमा रूपान्तरित हुन्छ। यही जादुको पछिल्लो संस्करण हो “नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी”। यो पार्टी कुनै वैचारिक प्रयोगशाला होइनः धेरैको दृष्टिमा यो एउटा ‘वृद्ध क्लब’ हो, जहाँ सफल, असफल, थाकेका र राजनीतिक किनारामा पुगेका सबै नेता अटाउँछन् । तर यसलाई केवल वृद्ध क्लब भन्नु अपूरो विश्लेषण हुन्छ। वास्तवमा, यो “प्रचण्ड ब्रान्डको रिसाइकल बिन” हो।

यस बिनमा प्रयोग भइसकेका नेताहरू हालिन्छन्, आवश्यक परे पुनः प्रयोग गरिन्छ, आवश्यक नपरे सुरक्षित रूपमा थन्क्याइन्छ । यो राजनीतिक अपशिष्ट व्यवस्थापन हो, जहाँ कुनै पनि व्यक्ति पूर्ण रूपमा फ्याँकिन्न । केवल पुनःप्रयोग वा संचित गरिन्छ। यही नै प्रचण्डको व्यवस्थापन कौशल हो। तर अब निर्णायक प्रश्न उठ्छ—के यो रिसाइकल बिनबाट उनको र देशको नयाँ भविष्य निर्माण हुन्छ ? यसको उत्तर खोज्दा तीनवटा सम्भावित परिणाम देखिन्छन्।

प्रथम, यदि प्रचण्डले यस बिनलाई वैचारिक पुनर्निर्माणको केन्द्र बनाउन सके भने, थाकेका नेताबाट पनि नयाँ ऊर्जा निस्कन सक्छ । यसले अल्पकालीन स्थायित्व र सत्ता समीकरणलाई बल दिन सक्छ।

दोस्रो, यदि यो केवल सत्ता टिकाउने अस्थायी उपकरण मात्र बन्यो भने, यो पार्टी इतिहासको अर्को असफल प्रयोग बन्नेछ । जहाँ विचार होइन, केवल व्यक्तित्व मात्र बाँकी रहनेछ।

तेस्रो र सम्भवतः सबैभन्दा यथार्थपरक परिणाम, यो प्रयोगले प्रचण्डलाई केही समय थप राजनीतिक जीवन त दिनेछ । तर नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनलाई दीर्घकालीन दिशाहीनतामा धकेल्ने जोखिम पनि उत्तिकै रहनेछ।

अन्ततः, प्रचण्ड न त पूर्ण नायक हुन्, किनकि नेतृत्वमा पुगेपछि पनि जनयुद्धले जन्माएका पीडित, न्याय र रूपान्तरणका मूल प्रश्नहरूलाई उनले संस्थागत निष्कर्षमा पुर्‍याउन सकेनन् । न त उनी पूर्ण खलनायक नै हुन्, किनकि उनले जनयुद्धलाई अन्त्य गरी त्यसलाई शान्ति प्रक्रिया र संसदीय लोकतन्त्रको ढाँचामा रूपान्तरण गर्ने ऐतिहासिक निर्णय लिए । त्यसैले प्रचण्ड लचकताको चरम प्रयोग हुन्– जहाँ सिद्धान्त साधन बन्छ र साधन नै सिद्धान्त।