झापा–५ : बालेनको साहस कि रणनीतिक भूल ?

बालेन्द्र शाह (बालेन) नेपाली राजनीतिमा उदाएका सबैभन्दा चर्चित, प्रभावशाली र विवादास्पद व्यक्तित्वमध्ये एक हुन् । काठमाडौं महानगरपालिकाको मेयरका रूपमा उनले देखाएको सक्रियता, स्पष्ट बोली, आक्रामक कार्यशैली र भ्रष्टाचारविरोधी अडानले विशेषगरी युवापुस्तामाझ उनलाई वैकल्पिक राजनीतिक आशाको प्रतीकका रूपमा स्थापित गरेको छ । तर यही पृष्ठभूमिमा बालेन शाहले झापा–५ जस्तो ऐतिहासिक, संगठन–आधारित र शक्तिशाली नेताको दीर्घकालीन पकड रहेको निर्वाचन क्षेत्र रोज्नुले प्रशंसाभन्दा बढी प्रश्न र आशंकाहरू जन्माएको छ। यहाँ प्रश्न केवल साहसको होइन ? प्रश्न हो—के यो निर्णय राजनीतिक यथार्थको गहिरो बुझाइबिनै गरिएको जोखिमपूर्ण प्रयोग त होइन ?

झापा निर्वाचन क्षेत्र–५ कुनै साधारण निर्वाचन क्षेत्र होइन । यो नेपाली कम्युनिस्ट आन्दोलनको ऐतिहासिक केन्द्र, संगठनात्मक रूपमा अत्यन्त सबल क्षेत्र र नेकपा (एमाले) अध्यक्ष तथा पूर्व प्रधानमन्त्री खड्गप्रसाद शर्मा ओलीको दीर्घकालीन राजनीतिक आधारभूमि हो। यहाँको राजनीति व्यक्तिको लोकप्रियताभन्दा पनि विचार, संगठन, कार्यकर्ता सञ्जाल र दशकौँदेखिको भावनात्मक सम्बन्धद्वारा निर्देशित छ। यस्तो क्षेत्रमा चुनाव जित्नु भनेको व्यक्तिगत छवि होइन, राजनीतिक संरचनामाथि प्रभाव जमाउनु हो।

यही सन्दर्भमा बालेन शाहको झापा रोजाइलाई राजनीतिक अपरिपक्वताको संकेतका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण बलियो बन्दै गएको छ । संघीय संसद्को राजनीति स्थानीय तहको प्रशासनिक नेतृत्वभन्दा धेरै जटिल, लेनदेन–आधारित र संगठन–निर्भर हुन्छ। झापा–५ जस्तो क्षेत्रमा बलियो पार्टी संरचना, अनुभवी स्थानीय नेतृत्व र दीर्घकालीन राजनीतिक उपस्थितिबिनै प्रतिस्पर्धा गर्नु व्यवहारिक राजनीतिका दृष्टिले आत्मघाती जोखिमसरह देखिन्छ। यस निर्णयले बालेनले संघीय राजनीतिका यथार्थहरू अझै पर्याप्त रूपमा आत्मसात् गरेका छैनन् कि भन्ने शंका उत्पन्न गरेको छ।

कतिपयले बालेनको यो कदमलाई उच्च राजनीतिक महत्त्वाकांक्षाको रूपमा व्याख्या गरेका छन्। तर महत्त्वाकांक्षा र यथार्थबीच सन्तुलन नमिल्दा त्यो साहस होइन, रणनीतिक कमजोरी बन्न पुग्छ । शक्तिशाली नेतृत्वको गढमा चुनौती दिनु प्रतीकात्मक रूपमा आकर्षक देखिए पनि, चुनावी राजनीतिमा प्रतीकभन्दा संगठन निर्णायक हुन्छ। इतिहासले साहसी संघर्षको महिमा गाए पनि, चुनावी इतिहासले यथार्थ नबुझेका धेरै साहसी प्रयोगहरू असफल भएको उदाहरणसमेत दिएको छ।

बालेनको झापा रोजाइ कतिपय अवस्थामा सामाजिक सञ्जालबाट उत्पन्न अति आत्मविश्वासको परिणामजस्तो पनि देखिन्छ। अनलाइन समर्थन र युवापुस्ताको उत्साहले वास्तविक मतदाता व्यवहारलाई पूर्ण रूपमा प्रतिनिधित्व गर्छ भन्ने मान्यता स्वयं भ्रमपूर्ण हुन सक्छ। काठमाडौं महानगरमा देखिएको सफलताले देशैभरि उस्तै प्रभाव पार्छ भन्ने सोच राजनीतिक रूपमा जोखिमपूर्ण अनुमान हो । झापा–५ का मतदाता सामाजिक सञ्जालभन्दा संगठन, सम्बन्ध र निरन्तर उपस्थितिलाई बढी महत्त्व दिने वर्ग हुन् ।

गहिरो विश्लेषण गर्दा, बालेन शाहको झापा रोजाइ भावनात्मक र प्रतीकात्मक राजनीति त अवश्य हो, तर चुनावी यथार्थसँग कमजोर रूपमा मात्र जोडिएको देखिन्छ। झापा कुनै प्रयोगशाला होइन जहाँ नयाँ राजनीतिक प्रयोग सजिलै परीक्षण गर्न सकियोस्। यो क्षेत्र पुरानो राजनीतिक संस्कार, स्थापित नेतृत्व र जोखिम नलिने मतदाता मनोविज्ञानको प्रतिनिधि हो। यस अर्थमा झापा बालेनका लागि “सन्देश दिनुपर्ने क्षेत्र” त हुन सक्छ, तर “जित सुनिश्चित हुने क्षेत्र” बन्न कठिन देखिन्छ।

झापा–५ का मतदाताको दृष्टिमा खड्गप्रसाद शर्मा ओली अझै पनि अत्यन्त बलियो र विश्वसनीय राजनीतिक पात्र हुन् । झापाबाटै उदाएका राष्ट्रिय स्तरका नेता भन्ने अनुभूति यहाँका मतदातामा गहिरो रूपमा स्थापित छ। कम्युनिस्ट आन्दोलनको लामो इतिहास, पटक–पटक प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी र झापालाई राष्ट्रिय राजनीतिमा केन्द्रमा राख्ने भूमिकाले ओलीप्रति भावनात्मक मात्र होइन, व्यवहारिक भरोसा पनि निर्माण गरेको छ। धेरै मतदाताका लागि ओली विकल्प होइनन्स उनी नै राजनीतिक निरन्तरताको प्रतीक हुन्।

यसको विपरीत, बालेन्द्र शाहप्रतिको समर्थन झापा–५ मा अझै सतही देखिन्छ। युवापुस्तामा उत्साह भए पनि त्यो समर्थन मतमा रूपान्तरण हुने संगठनात्मक संरचना कमजोर छ। धेरै मतदाताको दृष्टिमा बालेन अझै काठमाडौं केन्द्रित, संघीय राजनीतिमा अपरिक्षित र स्थानीय समस्यासँग गहिरोसँग नजोडिएको नेता हुन्। यो धारणा तोड्न समय, संगठन र निरन्तर राजनीतिक उपस्थितिको आवश्यकता पर्छ, जुन पक्षमा बालेन हाल कमजोर देखिन्छन्।

झापा–५ का मतदाता व्यवहारिक छन्। उनीहरू भावनाभन्दा पहुँच, प्रभाव र नतिजालाई प्राथमिकता दिन्छन्। “हाम्रो सांसद सत्ताको केन्द्रमा प्रभावशाली हुनुपर्छ” भन्ने सोच यहाँ प्रबल छ। यस सन्दर्भमा पूर्व प्रधानमन्त्री ओलीसँग रहेको शक्ति, अनुभव र प्रशासनिक पहुँच बालेनको तुलनामा धेरै अगाडि देखिन्छ। बालेनको कार्यक्षमता स्वीकार्य भए पनि संघीय सत्ता सञ्चालनमा अनुभवको कमी उनको स्पष्ट कमजोरीका रूपमा देखिन्छ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा, बालेन शाहले झापा रोज्नु सतहमा साहसी देखिए पनि व्यवहारिक राजनीतिका दृष्टिले यो निर्णय बढी जोखिमपूर्ण प्रतीत हुन्छ। यो कदम उच्च महत्त्वाकांक्षा र भावनात्मक राजनीतिबाट प्रेरित भएजस्तो देखिए पनि, चुनावी यथार्थ, संगठनात्मक शक्ति र मतदाता व्यवहारको आधारमा हेर्दा झापा–५ बालेनका लागि अनुकूल मैदान देखिँदैन। वर्तमान अवस्थामा खड्गप्रसाद शर्मा ओलीको पल्ला स्पष्ट रूपमा भारी छ।

यसले बालेन शाहको राजनीतिक सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा नकार्दैन, तर यो अवश्य संकेत गर्छ कि संघीय राजनीतिमा सफल हुन केवल लोकप्रियता र साहस पर्याप्त हुँदैन। झापा–५ को सन्दर्भमा बालेनको कदम साहसभन्दा बढी रणनीतिक जोखिम का रूपमा इतिहासमा दर्ज हुने सम्भावना प्रबल देखिन्छ।