लक्षण कि विद्रोह ? दुर्गा प्रसाईं र नेपाली राजनीतिको असहज सत्य

दुर्गा प्रसाईं नेपाली राजनीतिमा औपचारिक पदबिना पनि गहिरो प्रभाव पार्न सक्ने विरल पात्र हुन्। उनी न त निर्वाचित नेता हुन्, न कुनै दलका औपचारिक पदाधिकारी। तर आज उनी सडक, सत्ताकक्ष र सामाजिक सञ्जाल, तीनै तहमा एकैचोटि बहसको केन्द्र बनेका छन्। यही सन्दर्भमा एउटा मौलिक प्रश्न उठ्छ -दुर्गा प्रसाईं आफैं समस्या हुन्, कि समस्याग्रस्त राजनीतिक व्यवस्थाले जन्माएको पात्र ?

चिकित्सा तथा व्यवसायिक पृष्ठभूमिबाट आएका दुर्गा प्रसाईंको पहिचान पछिल्लो एक दशकमा क्रमशः राजनीतिक फ्यासिलिटेटर, अभियानकर्ता र जनआक्रोशको प्रतिनिधि आवाजका रूपमा विकसित हुँदै गएको देखिन्छ। उनको राजनीतिक यात्रा प्रारम्भमा माओवादी आन्दोलनसँगको निकटताबाट अघि बढेको पाइन्छ भने पछि त्यो यात्रा नेकपा (एमाले) को सत्ताकेन्द्रसम्म विस्तार भएको छ।

विशेषतः माओवादी–एमाले एकीकरण (तत्कालीन नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी) को प्रक्रियामा प्रचण्ड र केपी शर्मा ओलीलाई एउटै टेबुलमा ल्याएर सहकार्यको वातावरण निर्माण गरेको प्रसंगले उनलाई “पर्दा पछाडिको सूत्रधार” को छविमा उभ्याएको छ। यस भूमिकाको औपचारिक कागजी प्रमाण नदेखिए पनि, दुवै नेतासँगको निकटता र समकालीन राजनीतिक घटनाक्रमले यस दाबीलाई पूर्णतः अस्वीकार गर्न कठिन बनाउँछ। यही पृष्ठभूमिले एउटा गहिरो विरोधाभास उजागर गर्छ, सत्ताको निर्माण प्रक्रियामा भूमिका खेलेको भनिने व्यक्ति अन्ततः सत्ताविरुद्धको सडक आन्दोलनको प्रमुख अनुहार बन्न पुगेको छ।

१) वर्तमान अभियान : नाम, उद्देश्य र सामाजिक आधार

दुर्गा प्रसाईंले पछिल्लो समय अघि सारेको अभियान कुनै दर्ता राजनीतिक दल होइन, बरु आन्दोलन–केन्द्रित जनअभियान हो। यसलाई औपचारिक रूपमा “राष्ट्र, राष्ट्रियता, धर्म, संस्कृति र नागरिक बचाउ अभियान” का रूपमा चिनाइन्छ।

यस अभियानको मूल उद्देश्य राजसंस्था पुनःस्थापना, हिन्दु राष्ट्रको पुनःघोषणा तथा वर्तमान संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रप्रति गहिरो असन्तोष अभिव्यक्त गर्नु हो। साथै बैंक, सहकारी र लघुवित्त संस्थाबाट पीडित नागरिकलाई न्याय दिलाउने दाबी यस अभियानको व्यावहारिक र लोकप्रिय आधार बनेको छ।

यस अभियानको सामाजिक आधार विशेषतः मध्यम वर्ग, ऋणपीडित, सहकारी ठगीपीडित तथा शहरी–अर्धशहरी जनसमूहमा फैलिएको देखिन्छ। यसको शक्ति कुनै व्यवस्थित वैचारिक घोषणापत्रभन्दा बढी आर्थिक पीडा, सांस्कृतिक असन्तोष र राज्यप्रतिको गहिरो अविश्वासबाट उत्पन्न भएको छ।

२) राजतन्त्रतर्फको मोड : झापा, राजा र तिनकुने

दुर्गा प्रसाईंको राजनीतिक यात्रामा निर्णायक मोड भनेको राजतन्त्र पक्षधर आन्दोलनमा उनको खुला प्रवेश हो। झापामा पूर्वराजा ज्ञानेन्द्र शाहलाई आफ्नै कार्यक्रममा उपस्थित गराएर उनले लगभग निष्क्रिय भइसकेको राजसंस्थासम्बन्धी बहसलाई पुनः राजनीतिक केन्द्रमा ल्याए।

यसपछि उनी तिनकुने र्‍यालीका “जनकमाण्डर” का रूपमा चर्चित बने। उक्त र्‍यालीले राज्यको सुरक्षा संयन्त्र, राजनीतिक दलहरूको संवेदनशीलता र जनआक्रोशको स्तरलाई एकैचोटि उजागर गर्‍यो। घटनापछि उनी राज्य निगरानी, आलोचना र विवादको केन्द्रमा परे पनि राजनीतिक रूपमा झन् परिचित बने।

३) वैदेशिक हस्तक्षेप, क्षीण राष्ट्रियता र संवैधानिक राजतन्त्रको बहस

दुर्गा प्रसाईंको अभियान केवल आन्तरिक असन्तोषमा सीमित छैन। उनी बारम्बार वैदेशिक हस्तक्षेप बढ्दै गएको, राष्ट्रिय निर्णय–क्षमता कमजोर हुँदै गएको र नेपाली राष्ट्रियता क्रमशः क्षीण हुँदै गएको तर्क प्रस्तुत गर्छन्। उनको दृष्टिमा यही प्रवृत्ति निरन्तर रह्यो भने “भोलि देश नै नरहने” जोखिमसमेत उत्पन्न हुन सक्छ।

यही सन्दर्भमा उनले संवैधानिक राजतन्त्रलाई शासन प्रणालीको विकल्पभन्दा बढी राष्ट्रिय एकता र स्थायित्वको प्रतीकका रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यो तर्क पूर्ण समाधान नहोला, तर कमजोर संस्थागत गणतन्त्र, पटक–पटकको सत्ता अस्थिरता र जनविश्वासको क्षयका बीच राष्ट्रिय पहिचान र स्थायित्वका वैकल्पिक बहस उठ्नु अस्वाभाविक पनि होइन।

विशेषतः नेपाली कांग्रेसको ठूलो पंक्तिमा संवैधानिक राजतन्त्रको बहस सार्वजनिक रूपमा मौन रहे पनि भित्री तहमा गहिरो रूपमा चलिरहेको देखिन्छ। यदि देश गम्भीर राजनीतिक संकटतर्फ गयो भने, कांग्रेस नेतृत्वले यस बहसलाई पूर्ण रूपमा बेवास्ता गर्न सक्ने अवस्था रहने छैन। यस अर्थमा, दुर्गा प्रसाईंको अभियान मुख्य दलहरूका लागि केवल विरोध होइन, राष्ट्रिय राजनीतिमाथि आएको दबाबको परीक्षण बनेको छ।

४) जेन–जी आन्दोलनप्रति दृष्टि

दुर्गा प्रसाईं जेन–जी आन्दोलनलाई “अपरिपक्व तर सही आक्रोश” का रूपमा हेर्छन्। उनको बुझाइमा जेन–जी पुस्तासँग ऊर्जा र साहस त छ, तर स्पष्ट राजनीतिक दिशा र संस्थागत संरचना कमजोर छ। त्यसैले उनी यस आक्रोशलाई आफ्नै अभियानसँग जोडेर राजनीतिक धार दिन खोज्छन्।

तर जेन–जी आन्दोलनको मूल चरित्र प्रतीकभन्दा प्रणालीमाथि प्रश्न उठाउनेमा केन्द्रित छ। यही अन्तरका कारण जेन–जी पुस्ताले दुर्गा प्रसाईंलाई पुरानो शैलीको आन्दोलनकर्ता भनेर आलोचना पनि गर्छ। तथापि दुवै धारको साझा धरातल एउटै छ—कुशासन, भ्रष्टाचार र स्थापित राजनीतिक दलहरूप्रतिको गहिरो वितृष्णा।

५) निर्वाचन पूर्वसन्ध्याको आन्दोलन : चेतावनी कि जोखिम?

दुर्गा प्रसाईंले निर्वाचन पूर्वसन्ध्यामा घोषणा गरेको आन्दोलन सामान्य जनप्रदर्शन मात्र होइन; यो सम्पूर्ण निर्वाचन प्रक्रियामाथि नै राजनीतिक दबाब सिर्जना गर्ने प्रयास हो। यस्तो आन्दोलनले मतदाताको सहभागितामा नकारात्मक असर पार्न सक्छ, परम्परागत दलहरूको मत आधारलाई विभाजित गर्न सक्छ र सुरक्षा तथा प्रशासनिक संयन्त्रलाई उच्च तनावमा राख्न सक्छ।

निर्वाचन सम्पन्न भए पनि यस्तो आन्दोलनले राजनीतिक असन्तोषलाई जीवित राख्ने सम्भावना रहन्छ। तर यदि निर्वाचन नै प्रभावित वा अवरुद्ध भयो भने संविधानिक संकट, गोलमेच बहस र शासन संरचनामाथि पुनर्विचारको दबाब तीव्र बन्न सक्छ।

६) गोलमेच र संसदिय राजतन्त्र : सम्भावना र सीमाना

यदि सडक र संसद दुवै अवरुद्ध भए र दलहरू समाधान दिन असफल भए भने गोलमेचको बहस सैद्धान्तिक रूपमा उठ्न सक्छ। तर गोलमेचमार्फत संसदिय राजतन्त्र पुनःस्थापना हुनु संविधान संशोधन, जनमत संग्रह र अन्तर्राष्ट्रिय मान्यता बिना अत्यन्त कठिन छ। त्यसैले यो अवधारणा व्यवहारिक समाधानभन्दा बढी राजनीतिक दबाब र चेतावनीको उपकरणका रूपमा देखिन्छ।

७) प्रमुख दलहरूको सम्भावित धारणा

नेपाली कांग्रेस सार्वजनिक रूपमा गणतन्त्रप्रति प्रतिबद्ध देखिए पनि आन्तरिक रूपमा—विशेषतः पुराना नेता र जिल्लास्तरमा—संवैधानिक राजतन्त्रको बहस चलिरहेको छ। परिस्थिति गम्भीर बने नेतृत्वले यसलाई पूर्ण रूपमा नजरअन्दाज गर्न सक्ने अवस्था छैन।

नेकपा एमाले सार्वजनिक रूपमा राजतन्त्र विरोधी भए पनि आन्तरिक असन्तोषलाई रणनीतिक रूपमा उपयोग गर्ने सम्भावना राख्छ। माओवादी केन्द्रका लागि भने राजतन्त्रको बहस नै अस्वीकार्य छ, र यस आन्दोलनलाई प्रतिगमनको रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण स्पष्ट छ। वैकल्पिक दलहरू अवसर र जोखिम दुवै देख्छन्, तर राजतन्त्रसँग खुला सहकार्य गर्न हिच्किचाउँछन्।

८) अन्तर्राष्ट्रिय दृष्टिकोण

भारत, चीन र पश्चिमी शक्तिहरूका लागि शासन प्रणालीको नामभन्दा बढी स्थायित्व र आफ्ना रणनीतिक हित महत्त्वपूर्ण हुन्छ। भारत व्यवहारिक रूपमा सत्तामा जो छ उसैसँग काम गर्छ, चीन स्थायित्वलाई प्राथमिकता दिन्छ, भने अमेरिका र पश्चिमी राष्ट्रहरू गणतन्त्र, मानवअधिकार र निर्वाचन प्रक्रियामा जोड दिन्छन्। राजतन्त्र पुनरागमनप्रति उनीहरूको दृष्टि सकारात्मक हुने सम्भावना न्यून छ।

९) निष्कर्ष : दुर्गा प्रसाईं—कारण कि लक्षण?

दुर्गा प्रसाईं नेपाली राजनीति बिगार्ने कारण होइनन्; उनी बिग्रिएको राजनीतिक संरचनाबाट जन्मिएको लक्षण हुन्। जब संसद निष्क्रिय हुन्छ, दलहरू जनताबाट टाढा हुन्छन् र न्याय ढिलो हुन्छ, तब प्रसाईं जस्ता पात्रहरू उदाउँछन्।

उनी समाधान होइनन्। तर उनले प्रतिनिधित्व गरिरहेको असन्तोषलाई बेवास्ता गर्नु नेपालको राजनीतिक भविष्यका लागि झन् खतरनाक हुन सक्छ। दुर्गा प्रसाईं हट्लान्, आन्दोलन सेलाउला। तर यदि सुशासन, राष्ट्रिय आत्मसम्मान, जवाफदेहिता र नागरिक भरोसा पुनःस्थापित भएन भने—अर्को, सायद अझ तीव्र दुर्गा प्रसाईं फेरि जन्मिनेछ।