रास्वपा महाधिवेशन : बालेनको पहिलो इकाइ परीक्षा

नेपालको राजनीतिमा पछिल्ला केही वर्षयता देखा परेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण परिवर्तन भनेको वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरूको उदय हो। दशकौँदेखि नेपाली कांग्रेस, नेकपा एमाले र नेकपा माओवादी केन्द्रजस्ता परम्परागत दलहरूको प्रभावमा केन्द्रित राजनीतिक संरचनाप्रति बढ्दो जनअसन्तुष्टिले नयाँ राजनीतिक विकल्पको खोजीलाई तीव्र बनायो। यही खोजको परिणामस्वरूप राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) र बालेन्द्र शाह (बालेन) जस्ता नयाँ राजनीतिक शक्ति र व्यक्तित्वहरू उदाए। आज यी दुवै केवल नाम मात्र होइनन्, परिवर्तन, आशा र स्थापित राजनीतिक संस्कृतिविरुद्धको जनआकांक्षाका प्रतीक बनेका छन्।

यसै सन्दर्भमा चितवनमा हुन लागेको रास्वपाको पहिलो महाधिवेशनलाई सामान्य संगठनात्मक कार्यक्रमका रूपमा हेर्न सकिँदैन। यो महाधिवेशन रास्वपाको संस्थागत विकासको परीक्षा त हो नै, तर अझ बढी यो प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाहको राजनीतिक दृष्टि, नेतृत्व शैली, सरकार सञ्चालन क्षमता र पार्टीप्रतिको प्रतिबद्धताको पहिलो वास्तविक परीक्षण पनि हो। त्यसैले यसलाई ‘रास्वपा महाधिवेशन – बालेनको पहिलो इकाइ परीक्षा’ भन्नु अतिशयोक्ति हुने छैन।

राजनीतिक इतिहासले देखाएको छ कि चुनाव जित्नु र राजनीतिक संस्था निर्माण गर्नु दुई फरक कुरा हुन्। जनलहरले सत्तामा पुर्‍याउन सक्छ, तर संस्थागत संरचना, वैचारिक स्पष्टता र संगठनात्मक अनुशासनले मात्र राजनीतिक शक्तिलाई दीर्घकालीन बनाउँछ। रास्वपा जनअसन्तुष्टि र परिवर्तनको चाहनाबाट जन्मिएको दल हो। तर अब उसले आन्दोलनको मनोविज्ञानबाट संस्थागत राजनीतिमा प्रवेश गर्नुपर्ने चुनौती सामना गरिरहेको छ। यही चुनौतीको केन्द्रमा आज बालेन उभिएका छन्।

चितवनमा महाधिवेशन आयोजना गर्नु आफैंमा प्रतीकात्मक निर्णय हो। यो रास्वपाका संस्थापक नेता रवि लामिछानेको राजनीतिक आधारभूमि हो। पार्टीको उदय, विस्तार र लोकप्रियतासँग चितवनको प्रत्यक्ष सम्बन्ध छ। त्यसैले चितवन महाधिवेशन रास्वपाको शक्ति प्रदर्शन मात्र होइन, नेतृत्वको वैधता र संगठनात्मक क्षमताको सार्वजनिक परीक्षण पनि हो।

तर यस महाधिवेशनलाई विशेष बनाउने सबैभन्दा महत्वपूर्ण पक्ष भनेको बालेनको भूमिका र उनको सरकार सञ्चालनप्रतिको मूल्यांकनको छायाँ हो। प्रधानमन्त्रीका रूपमा बालेनले गरेका निर्णयहरू, नगर÷राज्यस्तरका प्रशासनिक सुधार प्रयास, सुशासनप्रतिको प्रतिबद्धता तथा विकास परियोजनामा देखाएको गति र शैली—यी सबै विषयहरू अप्रत्यक्ष रूपमा महाधिवेशनको राजनीतिक मूल्यांकनको हिस्सा बन्नेछन्। रास्वपा कार्यकर्ता र नेतृत्व पंक्तिले अब बालेनलाई केवल लोकप्रिय नेता होइन, व्यवहारमा परिणाम दिन सक्ने शासकका रूपमा पनि विश्लेषण गर्नेछन्।

महाधिवेशनको बहसमा विशेषगरी तीन आयामबाट बालेनको शासनशैली मूल्यांकन हुने सम्भावना देखिन्छ। पहिलो, सुशासन र पारदर्शिताप्रतिको उनको प्रतिबद्धता कति व्यवहारिक भयो भन्ने प्रश्न। दोस्रो, संरचनागत सुधार र सार्वजनिक सेवा प्रवाहमा आएको वास्तविक परिवर्तनको स्तर र तेस्रो, लोकप्रियता र आलोचनाबीच सन्तुलन कायम गर्न उनको राजनीतिक क्षमता कति प्रभावकारी रह्यो भन्ने मूल्यांकन। यी सबै पक्षहरूले रास्वपाभित्र बालेनप्रतिको दीर्घकालीन विश्वासको आधार तय गर्नेछन्।

यही कारण चितवन महाधिवेशन केवल संगठनात्मक कार्यक्रम मात्र होइन, बालेनको शासन अनुभवको “राजनीतिक रिफ्लेक्सन पोइन्ट” पनि बन्न सक्छ। यदि उनको सरकार सञ्चालनलाई प्रभावकारी, पारदर्शी र परिणाममुखी मानियो भने त्यसले रास्वपा नेतृत्वलाई अझ आत्मविश्वासी बनाउनेछ। तर यदि कार्यान्वयनमा कमजोरी, समन्वयको अभाव वा अपेक्षित परिणाम नदेखिएमा पार्टीभित्र आलोचनात्मक बहस पनि विस्तार हुन सक्छ।

रास्वपा पंक्तिभित्र बालेनप्रति मिश्रित धारणा पाइन्छ। एकातिर उनलाई वैकल्पिक राजनीतिका सबैभन्दा सफल प्रतिनिधि मानिन्छ, जसले परम्परागत राजनीतिक शैलीलाई चुनौती दिएको छ। अर्कोतिर, उनको व्यक्तिगत लोकप्रियता पार्टी संरचनाभन्दा ठूलो बन्ने जोखिमबारे पनि चिन्ता व्यक्त गरिन्छ। यही सन्तुलन महाधिवेशनको केन्द्रमा रहनेछ।

विशेषगरी भूपदेव शाहजस्ता नयाँ पुस्ताका नेताहरूलाई अघि सार्ने सम्भावित प्रयासले रास्वपाभित्र नेतृत्व संरचनाको बहसलाई थप गहिरो बनाउन सक्छ। यदि बालेनको प्रभावसँग जोडेर संगठनात्मक पुनर्संरचना वा नेतृत्व परिवर्तनका संकेतहरू देखा परे भने महाधिवेशन केवल रवि लामिछानेको नेतृत्व अनुमोदन गर्ने औपचारिक कार्यक्रम मात्र रहने छैन। त्यसले ‘रवि युगपछि रास्वपाको नेतृत्व कसले गर्ने ?’ भन्ने दीर्घकालीन राजनीतिक प्रश्नलाई औपचारिक बहसको स्तरमा ल्याउन सक्छ।

अर्कोतर्फ, बालेनले महाधिवेशनलाई पूर्ण रूपमा पार्टीको आन्तरिक विषय मानेर तटस्थ बस्ने सम्भावना पनि बलियो छ। यदि उनले आफूलाई संगठनात्मक प्रक्रियाबाट अलग राखे भने त्यसले उनी राष्ट्रिय शासन सञ्चालन र प्रशासनिक नेतृत्वमा केन्द्रित हुन चाहन्छन् भन्ने सन्देश दिनेछ। तर त्यसले फेरि अर्को प्रश्न जन्माउनेछ—सरकारको नेतृत्व लिइसकेपछि पार्टी निर्माण र संस्थागत विकासमा उनको प्रत्यक्ष भूमिका कति हुनुपर्छ ?

महाधिवेशनको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष भनेको रास्वपाको वैचारिक भविष्य हो। पार्टी केवल लोकप्रिय व्यक्तित्वहरूको राजनीतिक वाहन बनेर रहन्छ कि स्पष्ट नीति, विचार, कार्यक्रम र संस्थागत संरचनासहितको परिपक्व राजनीतिक दलमा रूपान्तरण हुन्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर यही महाधिवेशनले खोज्नेछ।

अन्ततः चितवन महाधिवेशनले पाँचवटा महत्वपूर्ण प्रश्नको उत्तर खोज्नेछ। पहिलो, रवि लामिछानेको नेतृत्व अझै कति बलियो छ ? दोस्रो, रास्वपा व्यक्तिकेन्द्रित दलबाट संस्थागत दल बन्न सक्छ कि सक्दैन ? तेस्रो, विवाद र चुनौतीका बाबजुद जनविश्वास कायम छ कि छैन ? चौथो, बालेनको सरकार सञ्चालन शैलीलाई पार्टीले कसरी मूल्यांकन गर्छ ? र पाँचौँ, बालेनले आफ्नो राजनीतिक भविष्यलाई रास्वपासँग कसरी जोड्छन् वा अलग राख्छन् ?

यस अर्थमा चितवन महाधिवेशन केवल रास्वपाको संगठनात्मक परीक्षा होइन। यो बालेनको सरकार सञ्चालन क्षमता, नेतृत्व शैली, र राजनीतिक प्रतिबद्धताको पनि पहिलो ठूलो राजनीतिक मूल्यांकन हो। त्यसैले यसलाई ूरास्वपा महाधिवेशन – बालेनको पहिलो इकाइ परीक्षाू भन्नु केवल प्रतीकात्मक होइन, विश्लेषणात्मक रूपमा पनि अर्थपूर्ण हुन्छ। यस परीक्षाको परिणामले नेपालको वैकल्पिक राजनीतिको आगामी दिशा निर्धारण गर्ने सम्भावना बोकेको छ।

तस्वीर : च्याटजेपिटीको सहारामा तयार पारिएको