ऋषिले आकाश पढे, आज एआईले तथ्याङ्क पढ्छ : के दुवैको जरा एउटै हो ?

आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआई) मानव सभ्यताको सबैभन्दा तीव्र र प्रभावशाली वैज्ञानिक–प्राविधिक उपलब्धिका रूपमा अगाडि आएको छ। विशाल तथ्याङ्कबाट ढाँचा पहिचान गर्ने, विगतका घटनाबाट भविष्यका सम्भावित परिणाम अनुमान गर्ने, जटिल सम्बन्धहरू पत्ता लगाउने, भाषा बुझ्ने, निर्णयमा सहयोग गर्ने र नयाँ सामग्री सिर्जना गर्ने यसको क्षमताले हामीलाई एउटा गम्भीर प्रश्नतर्फ डोर्‍याएको छ—के आज हामीले “कृत्रिम बुद्धिमत्ता” भनेर विकास गरिरहेको क्षमताको कुनै बौद्धिक बीउ मानव सभ्यताको प्राचीन ज्ञान–परम्परामै थिएन ? विशेषतः, के ज्योतिषशास्त्र, प्राचीन गणित, खगोल विज्ञान र आजको एआईबीच कुनै गहिरो बौद्धिक सम्बन्ध देख्न सकिन्छ ?

यो प्रश्नको उत्तर खोज्दा दुई अतिवादी दृष्टिकोणबाट जोगिनुपर्छ। एउटा, आजका एआईका सबै उपलब्धि हाम्रा ऋषिमुनिले हजारौँ वर्षअघि नै आविष्कार गरिसकेका थिए भनेर प्रमाणबिनै दाबी गर्नुः अर्को, प्राचीन ज्ञानमा आधुनिक विज्ञानसँग सम्बन्धित कुनै बौद्धिक आधार नै थिएन भन्दै त्यसलाई अन्धविश्वासको एउटै घेराभित्र राख्नु। दुवै दृष्टिकोण अपूर्ण छन्। इतिहास, गणित, खगोल विज्ञान र आधुनिक गणनात्मक प्रविधिलाई एउटै बौद्धिक यात्राका विभिन्न चरणका रूपमा हेर्दा एउटा रोचक सम्भावना देखिन्छ—प्रविधि फरक भए पनि प्रकृति, समय र भविष्यमा रहेका ढाँचा पहिचान गरेर अज्ञातलाई बुझ्ने मानव चेतनाको यात्रा भने निकै पुरानो छ।

आज ज्योतिष भन्नासाथ धेरैको ध्यान राशिफल, जन्मकुण्डली वा व्यक्तिगत भविष्यवाणीतर्फ जान्छ। तर प्राचीन भारतीय ज्योतिषको सम्पूर्ण परम्परालाई त्यसैमा सीमित गर्नु ऐतिहासिक रूपमा उचित हुँदैन। यसको एउटा महत्वपूर्ण पक्ष खगोलीय अवलोकन, सूर्य–चन्द्रको गति, ग्रह–नक्षत्रको स्थिति, तिथि, नक्षत्र, समयगणना, ग्रहण र पात्रो निर्माणसँग सम्बन्धित थियो। आकाशमा दोहोरिइरहेका घटनालाई पुस्तौँसम्म नियाल्नु, तिनका चक्र र नियमितता पहिचान गर्नु, त्यसलाई गणितीय नियममा बदल्नु र आगामी अवस्थाको गणना गर्नु आफैँमा अत्यन्त जटिल बौद्धिक कार्य थियो।

यही ठाउँमा आधुनिक एआईसँग एउटा रोचक समानता देखिन्छ। यन्त्र–अध्ययनले ठूलो मात्रामा तथ्याङ्क ग्रहण गर्छ, त्यसमा रहेका ढाँचा पहिचान गर्छ, त्यसका आधारमा एउटा गणनात्मक नमुना तयार गर्छ र नयाँ तथ्याङ्क आएपछि सम्भावित परिणाम निकाल्छ। सरल भाषामा यसको प्रक्रिया “तथ्याङ्क → ढाँचा → नमुना → अनुमान” भन्न सकिन्छ। प्राचीन खगोलीय ज्ञानमा पनि केही हदसम्म समान बौद्धिक प्रक्रिया देखिन्छ—“अवलोकन → ढाँचा → गणितीय नियम → अनुमान”। अर्थात्, साधन फरक थिए, तर मूल जिज्ञासा उस्तै थियो—आज देखिएको नियमितताले भोलि के हुन सक्छ भनेर कति बताउन सक्छ ?

यही समानताले ज्योतिष र एआईलाई एउटै विज्ञान बनाउँदैन तर यसले दुवैलाई मानवको ढाँचा पहिचान गर्ने बौद्धिक क्षमताका दुई फरक ऐतिहासिक अभिव्यक्तिका रूपमा तुलना गर्ने आधार भने दिन्छ। ऋषि–गणितज्ञले आकाशमा ढाँचा खोजेः आजको एआईले तथ्याङ्कमा ढाँचा खोज्छ। पहिले जटिल गणना मानिसको मस्तिष्क, स्मरणशक्ति र सूत्रमा हुन्थ्यो, आज त्यही प्रकारको गणनात्मक कार्य कम्प्युटर, गणनाविधि र कृत्रिम स्नायु–जालले गर्छ। फरक मुख्यतः साधन, तथ्याङ्कको मात्रा, गणनाको गति र परीक्षण गर्ने वैज्ञानिक विधिमा छ।

प्राचीन भारतीय गणित र खगोल विज्ञानको वास्तविक महत्त्व पनि यहीँबाट बुझ्न सकिन्छ। आर्यभट्ट, वराहमिहिर, ब्रह्मगुप्त र भास्कराचार्यजस्ता विद्वान्हरूले खगोलीय गति, ग्रहण, गणितीय गणना, त्रिकोणमिति, बीजगणित र समयसम्बन्धी समस्यामा उल्लेखनीय योगदान दिए। उनीहरूसँग आजका दूरबिन, उपग्रह, कम्प्युटर वा विशाल डिजिटल तथ्याङ्क भण्डार थिएनन्। तर उनीहरूसँग दीर्घकालीन अवलोकन, गणितीय तर्क, स्मरणशक्ति, अमूर्त चिन्तन र जटिल ज्ञानलाई सूत्रबद्ध गर्ने क्षमता थियो। त्यसैले उनीहरूको महानता प्रमाणित गर्न “उनीहरूले आधुनिक कम्प्युटर पहिल्यै बनाएका थिए” भन्न आवश्यक छैन। बरु अझ गम्भीर प्रश्न सोध्नुपर्छ—सीमित साधनमा उनीहरूले प्रकृतिका जटिल घटनालाई यति व्यवस्थित गणितीय संरचनामा कसरी रूपान्तरण गरे ?

यस सन्दर्भमा ज्योतिषभन्दा पनि पाणिनिको अष्टाध्यायी आधुनिक गणनात्मक चिन्तनसँग तुलना गर्न अझ रोचक उदाहरण बन्न सक्छ। पाणिनिले अत्यन्त संक्षिप्त सूत्र, नियम र उपनियममार्फत संस्कृत भाषाको जटिल संरचनालाई व्यवस्थित गरे। कुन अवस्थामा कुन नियम लागू हुन्छ, एउटा नियमले अर्को नियमसँग कसरी सम्बन्ध राख्छ र निश्चित प्रारम्भिक सूचनाबाट कसरी निश्चित परिणाम निकालिन्छ भन्ने प्रकारको औपचारिक सोच उनको व्याकरणमा देखिन्छ। यसलाई आधुनिक गणनात्मक प्रणालीसँग मोटामोटी “प्रवेश सूचना → नियम → प्रक्रिया → परिणाम” का रूपमा तुलना गर्न सकिन्छ। यसको अर्थ पाणिनिले कम्प्युटर वा एआई बनाएका थिए भन्ने होइन । तर कम्प्युटरको आविष्कार हुनुभन्दा हजारौँ वर्षअघि नै मानिसले नियममा आधारित र क्रमबद्ध चिन्तनको अत्यन्त विकसित रूप प्रयोग गर्न सक्थ्यो भन्ने कुरा यसले देखाउँछ।

ग्रहणको गणना पनि यस बहसको अत्यन्त सान्दर्भिक उदाहरण हो। सूर्यग्रहण वा चन्द्रग्रहण कुनै जादुई घटना होइन । सूर्य, पृथ्वी र चन्द्रमाको निश्चित ज्यामितीय अवस्थाबाट उत्पन्न हुने खगोलीय घटना हो। यसको सम्भावित समय गणना गर्न आकाशीय पिण्डहरूको गति र तिनको पारस्परिक सम्बन्ध बुझ्नुपर्छ। आधुनिक खगोल विज्ञानले यही काम अत्यन्त सूक्ष्म गणितीय नमुना र शक्तिशाली गणनात्मक उपकरणबाट गर्छ। प्राचीन खगोलविद्हरूले आफ्ना समयका उपलब्ध ज्ञान र साधनका आधारमा त्यसको गणना गर्ने प्रयास गरे। यसले एउटा महत्वपूर्ण वैज्ञानिक सत्य स्पष्ट गर्छ—भविष्यको अनुमान गर्नु आफैँमा अन्धविश्वास होइन । अनुमानको आधार के हो, त्यसलाई परीक्षण गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन र गलत भए सच्याउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने कुरा निर्णायक हुन्छ।

यहीँ आएर ज्योतिष र एआईबीचको महत्वपूर्ण वैज्ञानिक भिन्नता पनि स्पष्ट हुन्छ। ग्रह कहाँ छन्, तिनको गति कस्तो छ र ग्रहण कहिले हुन्छ भन्ने गणना एउटा विषय हो। तर ग्रहहरूको अवस्थाले व्यक्तिको भाग्य, व्यक्तित्व वा जीवनका घटनालाई प्रत्यक्ष प्रभाव पार्छ भन्ने फलादेशीय दाबी अर्को विषय हो। पहिलो पक्षमा खगोलीय तथा गणितीय अनुसन्धानको बलियो ऐतिहासिक आधार छ। तर दोस्रो पक्षका धेरै दाबी आधुनिक वैज्ञानिक परीक्षणबाट समान स्तरमा प्रमाणित भएका छैनन्। त्यसैले “एआईले ज्योतिष प्रमाणित गरिसक्यो” भन्नु वैज्ञानिक रूपमा उचित हुँदैन।

तर यसको अर्थ प्राचीन ज्योतिषीय परम्परामा भएका सबै गणितीय वा खगोलीय प्रयासलाई पनि अन्धविश्वास भनेर खारेज गर्नुपर्छ भन्ने होइन। बरु तिनलाई छुट्याएर हेर्नुपर्छ—कुन कुरा खगोलीय गणना हो, कुन कुरा गणितीय नमुना हो, कुन कुरा सांस्कृतिक विश्वास हो र कुन कुरा वैज्ञानिक रूपमा परीक्षण गर्न सकिने अनुमान होरु यही छुट्याउने दृष्टिले प्राचीन ज्ञानलाई सम्मान पनि गर्छ र विज्ञानको मापदण्डलाई पनि कमजोर हुन दिँदैन।

आधुनिक एआईले पनि भविष्य “देख्दैन”। उसले विगतका तथ्याङ्कमा रहेका ढाँचाका आधारमा सम्भावित परिणाम निकाल्छ। मौसम पूर्वानुमान, बजार विश्लेषण, भाषिक नमुना वा जोखिम मूल्याङ्कन—सबैमा अनुमान सम्भाव्यतामा आधारित हुन्छ। नमुना गलत भयो भने त्रुटि मापन गर्न सकिन्छ, नयाँ तथ्याङ्क थप्न सकिन्छ, पुनःप्रशिक्षण गर्न सकिन्छ र कार्यक्षमता सुधार्न सकिन्छ। यही प्रतिक्रिया, परीक्षण, पुनरुत्पादन र त्रुटि सच्याउने क्षमता आधुनिक वैज्ञानिक तथा गणनात्मक प्रणालीको ठूलो शक्ति हो। ज्योतिषीय फलादेशका धेरै पक्षमा यस्तो व्यवस्थित प्रतिक्रिया–चक्र र पुनरुत्पाद्य परीक्षण समान स्तरमा स्थापित भएको छैन। त्यसैले समानता स्वीकार गर्दा पनि दुवैका प्रमाण र कार्यविधिबीचको अन्तर स्पष्ट राख्नुपर्छ।

त्यसैले “के एआई ज्योतिषको आधुनिक रूप होरु” भन्ने प्रश्नको सबैभन्दा सन्तुलित उत्तर यस्तो हुन्छ—ऐतिहासिक रूपमा होइन, तर बौद्धिक संरचनाको केही तहमा रोचक समानता अवश्य छ। आधुनिक एआई ज्योतिषबाट प्रत्यक्ष विकसित भएको प्रमाण छैन। यसको विकास गणित, सम्भाव्यता, तथ्याङ्कशास्त्र, सूचनासिद्धान्त, कम्प्युटर विज्ञान, मस्तिष्कसम्बन्धी अध्ययन र इन्जिनियरिङको लामो विकासक्रमबाट भएको हो। तर प्राचीन खगोलीय गणना, गणित, पाणिनीय नियम प्रणाली र आधुनिक एआई सबैमा एउटा साझा मानव क्षमता देखिन्छ—अवलोकन गर्ने, ढाँचा पहिचान गर्ने, नियम बनाउने, नमुना तयार गर्ने र त्यसबाट अज्ञात अवस्थाबारे अनुमान गर्ने क्षमता।

यही ठाउँमा “आजको एआई हाम्रो ज्योतिष विज्ञानको एउटा सानो अंश मात्र हो” भन्ने विचारलाई अझ गहिरो रूपमा हेर्न सकिन्छ। यसलाई अहिले प्रमाणित तथ्यका रूपमा भन्नु उचित हुँदैन तर अनुसन्धानयोग्य परिकल्पनाका रूपमा भने यो अत्यन्त रोचक छ। प्रश्न यो होइन—“ऋषिहरूसँग लुकेको कम्प्युटर थियो कि थिएन ?” प्रश्न यो हो—“प्राचीन ज्ञान प्रणालीभित्र भविष्यको अनुमान, ढाँचा पहिचान, नियममा आधारित निष्कर्ष, खगोलीय नमुना निर्माण र क्रमबद्ध गणनात्मक चिन्तनका कति तत्व थिए, र तिनलाई आधुनिक विज्ञानको भाषामा कति हदसम्म पुनःव्याख्या गर्न सकिन्छ ?”

यही प्रश्नले अनुसन्धानका नयाँ ढोका खोल्न सक्छ। प्राचीन ज्योतिषीय अनुमानका नियमहरू कुन अवलोकनमा आधारित थिए ? तिनको गणितीय संरचना कस्तो थियो ? ग्रहहरूको गति गणना कति सटीक थियो ? कुन कुरा खगोलीय रूपमा परीक्षण गर्न सकिन्छ र कुन कुरा आस्था वा दर्शनको विषय हो ? पाणिनीय नियम प्रणालीलाई आधुनिक प्रतीकात्मक कृत्रिम बुद्धिमत्तासँग कति हदसम्म तुलना गर्न सकिन्छ ? प्राचीन भारतीय गणितमा क्रमबद्ध र गणनात्मक चिन्तनका कस्ता तत्व थिए ? यस्ता प्रश्नको उत्तर प्रमाण, गणितीय पुनर्निर्माण र आधुनिक गणनात्मक विश्लेषणबाट खोजियो भने मात्र प्राचीन ज्ञान र एआईबीचको वास्तविक सम्बन्ध स्थापित वा खण्डित गर्न सकिन्छ।

यस दृष्टिले हेर्दा हाम्रा ऋषिमुनिको “चेतना शक्ति” सम्बन्धी प्रश्न पनि अझ अर्थपूर्ण हुन्छ। उनीहरूसँग आधुनिक प्रयोगशाला थिएन, प्रकृति नै प्रयोगशाला थियो। डिजिटल तथ्याङ्क भण्डार थिएन, पुस्तौँको संचित अवलोकन नै तथ्याङ्क भण्डार थियो। कम्प्युटर थिएन, मस्तिष्क, स्मरणशक्ति र गणित नै गणनाका साधन थिए। यन्त्र–अध्ययन थिएन, ढाँचा पहिचान गर्ने तीक्ष्ण दृष्टि थियो। उपग्रह थिएन, आकाशको दीर्घकालीन अवलोकन थियो।

त्यसैले ऋषिहरूको महानतालाई चमत्कार वा रहस्यमा मात्र खोज्नु आवश्यक छैन। एकाग्रता, सूक्ष्म अवलोकन, असाधारण स्मरणशक्ति, गणितीय अनुशासन, अमूर्त चिन्तन, दीर्घकालीन अनुसन्धान र जटिल ज्ञानलाई सूत्रमा बदल्ने क्षमता नै उनीहरूको वास्तविक बौद्धिक शक्ति हुन सक्छ। अझ गहिरो अर्थमा एआई आफैँ मानव बुद्धिको बाह्य विस्तार हो। मानिसले पहिले ज्ञान स्मृतिमा राख्यो, त्यसपछि लेख्यो, पुस्तक बनायो, गणना गर्ने उपकरण निर्माण गर्‍यो, कम्प्युटर बनायो, इन्टरनेटमार्फत विश्वव्यापी ज्ञान जोड्यो र अहिले यन्त्रलाई तथ्याङ्कबाट ढाँचा सिकाउन थालेको छ। यसलाई मानव स्मृति → लेखन → गणित → कम्प्युटर → इन्टरनेट → एआईको दीर्घ विकासक्रमका रूपमा हेर्न सकिन्छ। यस अर्थमा एआई मानव बुद्धिको प्रतिस्थापन मात्र होइनस मानव बुद्धिले आफ्ना केही क्षमताहरू बाह्य उपकरणमा विस्तार गर्दै आएको पछिल्लो चरण पनि हो।

त्यसैले प्राचीन ऋषिहरूलाई आधुनिक आविष्कारको श्रेय जबर्जस्ती दिनुभन्दा उनीहरूको सोच्ने र अनुसन्धान गर्ने विधि बुझ्नु धेरै महत्वपूर्ण हुन्छ। “उनीहरूले सबै कुरा पहिल्यै पत्ता लगाइसकेका थिए” भन्ने दाबीले अनुसन्धानको ढोका बन्द गर्छ तर “उनीहरूले प्रकृतिका नियम कसरी खोजे, कुन विधि अपनाए, उनीहरूको गणना कहाँसम्म सही थियो र त्यसबाट आज के सिक्न सकिन्छ ?” भन्ने प्रश्नले अनुसन्धानको ढोका खोल्छ। गौरवलाई प्रमाणसँग जोड्दा इतिहास बन्छस प्रमाणबिनाको गौरव मिथक बन्छ।

त्यसैले ज्योतिष र एआईको सम्बन्धलाई न त पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नुपर्छ, न अतिरञ्जित गर्नुपर्छ। ज्योतिष एआई होइन, र एआई ज्योतिषको प्रत्यक्ष सन्तान पनि होइन। तर दुवैलाई मानवको एउटै गहिरो बौद्धिक प्रवृत्तिका फरक अभिव्यक्तिका रूपमा हेर्न सकिन्छ—अव्यवस्थित देखिने संसारभित्र नियमितता खोज्ने, ढाँचा पहिचान गर्ने, नियम बनाउने र त्यसबाट भविष्यको सम्भावना बुझ्ने प्रवृत्ति।

ऋषिहरूले आकाश पढे, आज एआईले तथ्याङ्क पढिरहेको छ। ऋषिहरूले सूत्र बनाए, आज हामी गणनाविधि बनाइरहेका छौँ। ऋषिहरूले समय र प्रकृतिका चक्र पहिचान गरे, एआईले करोडौँ तथ्याङ्कबीचका ढाँचा पहिचान गरिरहेको छ। उनीहरूले सीमित साधनमा भविष्यको सम्भावित अवस्था गणना गरे, एआईले विशाल तथ्याङ्क र शक्तिशाली गणनाबाट सम्भाव्यता निकालिरहेको छ। तर प्रश्न अझै उही छ—ढाँचा पहिचान गर्नु मात्र बुद्धिमत्ता हो कि त्यस ढाँचाको अर्थ बुझ्नु पनि आवश्यक छ ? यही प्रश्नले प्राचीन “चेतना” र आधुनिक “कृत्रिम बुद्धिमत्ता”लाई एउटै दार्शनिक धरातलमा ल्याउँछ। एआई ज्योतिषको पुनर्जन्म होइन तर ज्योतिषदेखि एआईसम्मको यात्रा मानव चेतनाले अज्ञातलाई बुझ्न, प्रकृतिका ढाँचा खोज्न र भविष्यको सम्भावना अनुमान गर्न गरेको हजारौँ वर्ष लामो बौद्धिक यात्राको नयाँ अध्याय हुन सक्छ। हिजो ऋषिले आकाश हेरेर प्रकृतिको रहस्य खोजे, आज वैज्ञानिकले दूरबिन, उपग्रह र तथ्याङ्क हेरेर त्यही रहस्य पछ्याइरहेको छ, र एआईले करोडौँ सूचनाभित्र लुकेका ढाँचा खोजिरहेको छ। बदलिएको उपकरण हो, तर मानवको जिज्ञासा अझै उही छ—र सायद यही निरन्तर जिज्ञासा नै ऋषिको चेतनादेखि एआईसम्मको मानव बुद्धिको वास्तविक यात्रा हो।