देउवा–निकट खड्काको ‘अलग बाटो’, इतर पक्षको भेलामा देखिएको आन्तरिक चिरा

नेपाली कांग्रेसको आन्तरिक विवाद अहिले ‘गगन कि देउवा ?’ भन्ने दुईध्रुवीय प्रश्नमा मात्र सीमित छैन। विशेष महाधिवेशनबाट गगन थापा नेतृत्वको कार्यसमितिलाई निर्वाचन आयोगले मान्यता दिएपछि सुरु भएको वैधानिक विवाद सर्वोच्च अदालतको पुनरावलोकनसम्म पुगेको छ। यही पृष्ठभूमिमा देउवा–शेखर पक्षले काठमाडौंमा तीनदिने राष्ट्रिय भेला गर्‍यो। तर भेलाको सबैभन्दा अर्थपूर्ण दृश्य निर्णयभन्दा बाहिर देखियो । देउवाका विश्वासपात्र तथा पूर्वकार्यवाहक सभापति पूर्णबहादुर खड्का उद्घाटनमा सहभागी भए, तर समापनमा किन गएनन् ?

यो प्रश्न सामान्य कार्यक्रमगत अनुपस्थितिको मात्र होइन। किनकि पछिल्ला महिनामा खड्का आफैं संस्थापनइतर समूहको संगठनात्मक गतिविधिका महत्वपूर्ण सूत्रधार थिए। उनको निवासमा बैठक बसे, छुट्टै सम्पर्क कार्यालय स्थापना भयो, प्रदेशस्तरीय गतिविधि अघि बढे र राष्ट्रिय भेलाको तयारीसमेत भयो। तर त्यही प्रक्रियासँगै खड्काको अर्को अडान पनि स्पष्ट थियो—कांग्रेसलाई समानान्तर संरचनामार्फत स्थायी रूपमा विभाजित गर्ने होइन, संवाद र समायोजनबाट एकतामा फर्काउने। उनले १४औँ महाधिवेशनबाट निर्वाचित संरचना र विशेष महाधिवेशनबाट बनेको संरचनाबीच कुनै न कुनै प्रकारको समायोजनको प्रस्तावसमेत अघि सारेका थिए।

त्यसैले खड्काको असहमतिको जड कहाँ छ ? सम्भवतः गगन थापालाई नेतृत्वबाट हटाउने प्रश्नमा मात्र होइन, कांग्रेसको विवाद समाधान गर्ने तरिकामै हो। खड्काको रणनीति ‘पहिले समायोजन, त्यसपछि महाधिवेशन’ जस्तो देखिन्छ । तर इतर पक्षको ठूलो हिस्सा क्रमशः ‘पहिले आफ्नो संगठन, त्यसपछि आफ्नै महाधिवेशन’तर्फ अघि बढेको देखिन्छ। यही रणनीतिक अन्तरले खड्कालाई असहज बनाएको हुन सक्छ।

उद्घाटनमा सहभागी भएर समापनमा किन अनुपस्थित भए ? यसको आधिकारिक कारण खड्काले सार्वजनिक गरेका छैनन्। त्यसैले यसलाई निश्चित रूपमा असहमतिको प्रमाण भन्न मिल्दैन। तर राजनीतिक घटनाक्रमको क्रमले एउटा अर्थपूर्ण संकेत भने दिन्छ। उद्घाटनमा स्वयं देउवा उपस्थित थिए। देउवासँगको लामो राजनीतिक सम्बन्धका कारण खड्काको उपस्थिति स्वाभाविक मात्र होइन, सम्बन्ध कायम रहेको सन्देश पनि थियो। त्यसबेला अनुपस्थित हुँदा ‘खड्का देउवाबाट अलग भए’ भन्ने अर्थ लाग्न सक्थ्यो, जुन सन्देश उनी तत्काल दिन चाहँदैनथे।

तर तीन दिनको छलफलपछि भेलाको राजनीतिक दिशा स्पष्ट हुँदै गयो। १५औँ महाधिवेशनका लागि छुट्टै संगठनात्मक तयारी, शशांक कोइरालाको संयोजकत्वमा संरचना र समानान्तर राजनीतिक अभ्यासलाई निरन्तरता दिने संकेत खड्काको समायोजनमुखी लाइनसँग पूर्णतः मेल खाँदैनथ्यो। त्यसैले समापनमा उनको अनुपस्थितिलाई ‘भेलामा आएँ, तर सबै निर्णयमा मेरो सहमति छैन’ भन्ने मौन दूरीका रूपमा पढ्न सकिन्छ।

अझ अर्को प्रश्न छ—खड्काबाट नेतृत्व शशांक कोइरालातर्फ किन सर्‍यो ? यसको एउटा कारण समूहको राजनीतिक चरित्र बदलिनु हुन सक्छ। प्रारम्भमा खड्का संवाद, समन्वय र संगठन व्यवस्थापनका लागि उपयोगी थिए। तर यदि समूह अब छुट्टै राजनीतिक संरचना निर्माण गर्ने दिशामा जान्छ भने शशांकको कोइराला विरासत र राजनीतिक प्रतीकात्मकता बढी उपयोगी देखिन सक्छ। यसले खड्काको भूमिकालाई स्वाभाविक रूपमा खुम्च्याएको हुन सक्छ।

भेलाको समापनमा विमलेन्द्र निधि र प्रकाशशरण महतबीच धर्मसम्बन्धी शब्दावलीलाई लिएर भएको सार्वजनिक विवादले पनि इतर पक्षभित्रको वैचारिक एकरूपतामाथि प्रश्न उठायो। उद्घाटनमा देउवा, शेखर, शशांक र खड्का एउटै मञ्चमा देखिनु एकताको सुन्दर तस्वीर थियो तर समापनमा नेतृत्वको अनुपस्थिति, संगठनात्मक दिशाबारे मतभेद र सार्वजनिक विवादले त्यो तस्वीरभित्रको चिरा देखाइदियो।

यसको अर्थ के खड्का देउवाबाट अलग हुँदैछन् ? अहिले नै यस्तो निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुनेछ। बरु खड्का देउवा समूहभित्रै रहेर समानान्तर संरचना र स्थायी विभाजनप्रति दूरी राख्न खोजिरहेका हुन सक्छन्। उनको पछिल्लो राजनीतिक व्यवहारले उनी देउवाको विरोधीभन्दा बढी ‘समझदारीको धार’ बन्न चाहेको संकेत गर्छ।

त्यसैले खड्काको ‘अलग बाटो’लाई व्यक्तिगत महत्वाकांक्षा वा पदको असन्तुष्टिमा मात्र सीमित गर्नु गलत हुनेछ। उनको मूल प्रश्न कांग्रेसको नेतृत्व कसले गर्नेभन्दा पहिले कांग्रेस एउटै कसरी रहने भन्ने देखिन्छ। गगन नेतृत्वसँग तत्काल सहमति नहुन सक्छ, देउवाप्रतिको राजनीतिक निष्ठा पनि कायम रहन सक्छ तर त्यसको अर्थ कांग्रेसलाई स्थायी रूपमा दुई संरचनामा लैजानुपर्छ भन्ने होइन।

अन्ततः, कांग्रेसको संकट अब ‘संस्थापन विरुद्ध इतर’ मात्र रहेन । इतर पक्षभित्रै पनि ‘समायोजन’ र ‘समानान्तरता’बीचको संघर्ष सुरु भएको छ। यही सन्दर्भमा पूर्णबहादुर खड्काको समापन अनुपस्थिति सानो घटना भएर पनि ठूलो राजनीतिक संकेत बन्न पुगेको छ। उद्घाटनमा खड्का देउवासँग उभिए—सम्बन्ध बचाउन। समापनमा टाढिए—सायद आफ्नो राजनीतिक विकल्प बचाउन। अब निर्णायक प्रश्न यही हो—खड्का देउवा समूहकै रणनीतिमा फर्किन्छन्, समानान्तर धारसँग जोडिन्छन्, कि विभाजित कांग्रेसलाई फेरि जोड्ने पुल बन्छन् ?

यसको उत्तरले केवल पूर्णबहादुर खड्काको भविष्य होइन, देउवापछिको कांग्रेसको सम्भावित शक्ति–समीकरणसमेत निर्धारण गर्न सक्छ।