देवानगञ्जको आगो : संयोग, षड्यन्त्र कि नेपालको सामाजिक सहिष्णुतामाथिको चुनौती ?

नेपाललाई विश्वले धार्मिक सहिष्णुता, सांस्कृतिक विविधता र सामाजिक सहअस्तित्वको अनुपम उदाहरणका रूपमा चिन्दै आएको छ। एउटै गाउँमा मन्दिरको घण्टी र मस्जिदको अजान एकसाथ गुञ्जिने, हिन्दुले मुस्लिमका पर्वमा शुभकामना दिने र मुस्लिमले हिन्दुका उत्सवमा सहभागी हुने सामाजिक संस्कृतिले नेपाललाई दक्षिण एसियामै विशिष्ट बनाएको छ। यही कारण नेपाललाई विविधताभित्रको एकताको जीवित उदाहरण मानिन्छ।

तर पछिल्ला केही वर्षयता नेपालगञ्ज, वीरगञ्ज, सर्लाही, रौतहट हुँदै सुनसरी सम्मका विभिन्न स्थानमा देखिएका धार्मिक तनावका घटनाहरूले एउटा गम्भीर प्रश्न उठाइरहेका छन्। सुनसरीको देवानगञ्जमा भएको पछिल्लो हिंसात्मक घटनाले त्यो प्रश्नलाई अझ तीव्र बनाइदिएको छ—के नेपालमा धार्मिक सहिष्णुताको जग कमजोर बन्दै गएको हो, वा केही नयाँ सामाजिक, राजनीतिक र बाह्य प्रभावहरूले हाम्रो सद्भावपूर्ण समाजलाई चुनौती दिइरहेका छन् ?

देवानगञ्जको घटनामा एक नागरिकको मृत्यु भयो, दर्जनौँ सर्वसाधारण तथा सुरक्षाकर्मी घाइते भए। यसले एउटा परिवार मात्र होइन, समग्र समाजलाई पीडा दियो। तर यो घटना केवल एउटा स्थानीय झडप थिएन, यसले नेपालको राज्य संयन्त्र, सामाजिक संरचना, राजनीतिक संस्कार र नागरिक चेतनामाथि गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

सानो विवाद कसरी हिंसामा बदलियो ?

सार्वजनिक रूपमा आएका विवरणहरूका अनुसार धार्मिक झण्डा तथा धार्मिक जुलुसमा डिजे बजाउने विषयलाई लिएर सुरु भएको विवाद केही घण्टामै दुई समुदायबीचको हिंसात्मक भिडन्तमा परिणत भयो। ढुङ्गामुढा, तोडफोड, आगजनी, प्रहरी हस्तक्षेप, अश्रुग्यास, हवाई फायर र अन्ततः गोली चल्ने अवस्थासम्म पुग्दा एउटा सामान्य विवाद मानवीय त्रासदीमा बदलियो।

तर इतिहासले देखाउँछ—साम्प्रदायिक हिंसा कहिल्यै पनि एउटा मात्र घटनाबाट जन्मिँदैन। एउटा सानो घटना प्रायः लामो समयदेखि सञ्चित अविश्वास, कमजोर संवाद, सामाजिक असन्तुष्टि र उत्तेजनाको विस्फोट हुने माध्यम मात्र बन्छ।

सतहमा देखिने कारण र गहिराइमा लुकेका चुनौती

देवानगञ्ज घटनालाई केवल धार्मिक झण्डा वा डिजेको विवादमा सीमित गरेर बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन। यस्ता घटनाको पछाडि बहुआयामिक कारणहरू हुन्छन्। सबैभन्दा पहिले, सामाजिक संवादको क्षय। कुनै पनि समाजमा संवाद कमजोर हुँदा अफवाह बलियो हुन्छ। स्थानीय तहमा समुदायबीच नियमित सम्पर्क, विश्वास र साझा समस्यामाथिको छलफल कम हुँदै जाँदा सानो विवादले पनि ठूलो रूप लिन सक्छ।

दोस्रो, सामाजिक सञ्जालको अनियन्त्रित प्रभाव। अहिले एउटा अपुष्ट सूचना केही मिनेटमै हजारौँ मानिससम्म पुग्छ। धार्मिक भावना जोडिएको विषयमा गलत सूचना, पुराना भिडियो वा भ्रामक सामग्रीले समुदायहरूबीच अविश्वास बढाउने खतरा धेरै हुन्छ।

तेस्रो, सीमावर्ती क्षेत्रको संवेदनशीलता। देवानगञ्ज भारतसँग खुला सीमा जोडिएको क्षेत्र हो। सीमापार हुने राजनीतिक वा धार्मिक ध्रुवीकरणका बहस, सामाजिक सञ्जाल र अन्य माध्यमबाट नेपालमा पनि प्रभाव पार्न सक्छन्। यसको अर्थ प्रत्येक घटना बाह्य शक्तिले गराएको हो भन्ने होइन, तर सीमावर्ती क्षेत्रमा यस्ता प्रभावलाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्न पनि सकिँदैन।

चौथो, स्थानीय आर्थिक र सामाजिक प्रतिस्पर्धा। व्यापार, रोजगारी, स्थानीय प्रभाव तथा स्रोत–साधनको प्रतिस्पर्धा कहिलेकाहीँ धार्मिक वा सामुदायिक पहिचानको आवरणमा अभिव्यक्त हुने गरेको विश्वका धेरै समाजको अनुभवले देखाएको छ।

षड्यन्त्रको प्रश्न : शंका र प्रमाणबीचको सीमा

देवानगञ्ज घटनापछि धेरै नागरिकले एउटा प्रश्न उठाएका छन्—के यो केवल आकस्मिक घटना थियो, वा यसको पछाडि कुनै योजनाबद्ध उक्साहट थियो ? यो प्रश्न स्वाभाविक हो। विश्वका विभिन्न मुलुकमा धार्मिक वा साम्प्रदायिक तनावलाई राजनीतिक, वैचारिक वा आर्थिक स्वार्थका लागि प्रयोग गरिएका उदाहरणहरू प्रशस्त छन्।

तर लोकतान्त्रिक समाजमा शंका र प्रमाण एउटै कुरा होइनन्। अहिलेसम्म सार्वजनिक रूपमा उपलब्ध तथ्यका आधारमा देवानगञ्ज घटनामा कुनै विशेष व्यक्ति, संगठन वा बाह्य शक्तिको प्रत्यक्ष संलग्नता पुष्टि भएको छैन। त्यसैले अनुमानलाई तथ्यको रूपमा प्रस्तुत गर्नु न पत्रकारिताको धर्म हो, न जिम्मेवार नागरिकको।

यद्यपि अर्को सत्य पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यस्ता घटनाबाट केही उग्र समूह, स्वार्थ समूह वा राजनीतिक शक्तिले प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष लाभ उठाउने प्रयास गर्न सक्छन्। त्यसैले निष्पक्ष, स्वतन्त्र र विश्वसनीय अनुसन्धान नै सत्यसम्म पुग्ने एकमात्र मार्ग हो।

राज्य संयन्त्र किन पटक–पटक असफल देखिन्छ ?

नेपालमा यस्ता घटनाहरूमा एउटा समान कमजोरी देखिन्छ—प्रशासन प्रायः घटनापछि सक्रिय हुन्छ, घटनाअघि होइन।

स्थानीय तहमा प्रभावकारी पूर्वसूचना प्रणाली कमजोर छ। सामुदायिक प्रहरीको अवधारणा अपेक्षित रूपमा प्रभावकारी हुन सकेको छैन। सम्भावित तनाव पहिचान गर्ने विश्लेषणात्मक क्षमता सीमित छ। परिणामस्वरूप घटना चर्किएपछि मात्र निषेधाज्ञा, कर्फ्यु, अतिरिक्त सुरक्षा बल वा बल प्रयोगका उपाय अपनाइन्छन्।

राज्यको सफलता केवल हिंसा नियन्त्रणमा होइन, हिंसा हुनै नदिने क्षमतामा मापन हुनुपर्छ।

धार्मिक ध्रुवीकरण किन बढ्दै छ ?

नेपालको सामाजिक संरचना सहिष्णुतामा आधारित भए पनि पछिल्ला वर्षहरूमा केही चिन्ताजनक प्रवृत्तिहरू देखिएका छन्। धार्मिक पहिचानलाई प्रदर्शन गर्ने प्रतिस्पर्धा, सामाजिक सञ्जालमार्फत फैलाइने घृणायुक्त सामग्री, युवाहरूको भावनात्मक दुरुपयोग, राजनीतिक ध्रुवीकरण, सीमापारका वैचारिक प्रभाव तथा स्थानीय नेतृत्वको कमजोर हस्तक्षेपले सामाजिक दूरी बढाइरहेका छन्।

जब संवाद हराउँछ, त्यहाँ अफवाहले ठाउँ लिन्छ। जब तथ्य ओझेलमा पर्छ, त्यहाँ भावनाले शासन गर्न थाल्छ।

अबको बाटो

देवानगञ्जको घटनाबाट नेपालले केवल दोषी खोज्ने होइन, भविष्य सुरक्षित गर्ने शिक्षा लिनुपर्छ। स्थानीय तहमा स्थायी अन्तरधार्मिक सद्भाव समिति गठन गरिनुपर्छ। धार्मिक अगुवा, शिक्षक, जनप्रतिनिधि, नागरिक समाज र सुरक्षाकर्मीबीच नियमित संवाद हुनुपर्छ। धार्मिक जुलुस तथा सार्वजनिक कार्यक्रमका स्पष्ट आचारसंहिता कार्यान्वयन गरिनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमार्फत घृणा र हिंसा उक्साउने गतिविधिमाथि कानुनबमोजिम निष्पक्ष कारबाही हुनुपर्छ।

यससँगै प्रहरीको पूर्वसूचना प्रणाली, सामुदायिक प्रहरी अवधारणा, भिड व्यवस्थापन क्षमता र स्थानीय तहको मध्यस्थता संयन्त्रलाई सुदृढ बनाउन आवश्यक छ। विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म सहिष्णुता, बहुलवाद र नागरिक उत्तरदायित्वसम्बन्धी शिक्षालाई व्यवहारमै लागू गर्नुपर्ने बेला आएको छ।

सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा, धर्मलाई राजनीतिक लाभको साधन बनाउने प्रवृत्तिको अन्त्य हुनुपर्छ। समाज विभाजित हुँदा कुनै पनि राजनीतिक शक्ति दीर्घकालीन रूपमा विजयी हुँदैनस हार्ने भनेको अन्ततः राष्ट्र नै हो।

निष्कर्ष

देवानगञ्जको आगो एउटा गाउँको सीमाभित्र सीमित घटना होइन। यो नेपालले आफ्नो सामाजिक एकता, धार्मिक सहिष्णुता र लोकतान्त्रिक परिपक्वताको पुनः समीक्षा गर्नुपर्ने संकेत हो। नेपालको शक्ति कुनै एक धर्म, जाति वा भाषामा छैन। यसको शक्ति विविध समुदायबीचको विश्वास, सम्मान र साझा राष्ट्रिय पहिचानमा छ।

यदि हामीले देवानगञ्जलाई केवल समाचारको एउटा शीर्षक बनाएर बिर्सियौँ भने यस्ता घटना फेरि दोहोरिन सक्छन्। तर यदि यसलाई आत्मसमीक्षा, संस्थागत सुधार, निष्पक्ष न्याय र सामाजिक संवादको अवसरका रूपमा ग्रहण गर्‍यौँ भने यही घटनाले नेपालको सामाजिक पुनर्जागरणको नयाँ अध्याय पनि सुरु गर्न सक्छ।

धर्मले मानिसलाई विभाजन होइन, नैतिकता सिकाउँछ। राज्यले निष्पक्ष न्याय दिनुपर्छ, राजनीतिले जिम्मेवारी वहन गर्नुपर्छ, सञ्चारमाध्यमले तथ्यमा आधारित संवाद प्रवर्द्धन गर्नुपर्छ, र नागरिक समाजले विश्वासको पुल पुनःनिर्माण गर्नुपर्छ। नेपालको सामाजिक सहिष्णुताको रक्षा कुनै एउटा समुदायको दायित्व होइन—यो सम्पूर्ण राष्ट्रको साझा जिम्मेवारी हो।