के गगनको विरोध गरेर मात्रै कांग्रेस जोगिन्छ ?
नेपाली कांग्रेसमा अहिले जुन प्रकारको राजनीतिक दृश्य देखिँदै छ, त्यसले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ—कांग्रेसलाई कमजोर बनाउने चुनौती बाहिरबाट मात्र आएको हो कि पार्टीभित्रै वर्षौँसम्म नेतृत्व, पद र सत्ताको अवसर उपभोग गरेका केही नेताहरू पनि त्यसको कारण बनिरहेका छन्? एउटा काल्पनिक ‘नटवरलाल’ खडा गरेर, १८ करोड रुपैयाँ दिएर पार्टी कब्जा गरिएको भन्ने भाष्य निर्माण गर्ने, त्यसलाई सामाजिक सञ्जालमा उछाल्ने र त्यही बहानामा पार्टीको नेतृत्व तथा संस्थागत अस्तित्वमाथि प्रहार गर्ने प्रवृत्तिले कांग्रेसको वास्तविक समस्यालाई कहाँ पुर्याउँदै छ? यो सामान्य गुटगत विवाद मात्र हो कि पार्टीको भविष्यसँग जोडिएको गम्भीर राजनीतिक प्रश्न?
कुनै पनि राजनीतिक दलमा नेतृत्व परिवर्तन, आलोचना र आन्तरिक प्रतिस्पर्धा स्वाभाविक हुन्। तर पार्टीभित्रको असहमति संस्थागत सुधारको माध्यम बन्नुपर्नेमा व्यक्तिगत आरोप, चरित्रहत्या र सार्वजनिक बदनाम गर्ने अभियानमा रूपान्तरित भयो भने त्यसको असर एउटा नेतामा मात्र सीमित रहँदैन। त्यसले समग्र संस्थाको विश्वसनीयतामाथि प्रहार गर्छ। विडम्बना के छ भने, कांग्रेसलाई आजको अवस्थामा पुर्याउन भूमिका खेलेका र वर्षौँसम्म पार्टीको नेतृत्व तथा सत्ताको केन्द्रमा रहेका केही अनुहार नै अहिले पार्टीको आन्तरिक विवादलाई सार्वजनिक रूपमा चर्काउने गतिविधिमा संलग्न देखिएको आरोप लागिरहेको छ। उनीहरूले आफ्नो विगतको जिम्मेवारी र वर्तमान भूमिकाको समीक्षा गर्नुपर्ने कि नपर्ने?
‘नटवरलाल’को कथा र १८ करोडको राजनीतिक भाष्य
अहिले कांग्रेसको आन्तरिक राजनीतिमा ‘नटवरलाल’ र १८ करोड रुपैयाँको चर्चा एउटा राजनीतिक अस्त्रका रूपमा प्रयोग भइरहेको देखिन्छ। कसैले पार्टी कब्जा गर्न पैसा खर्च गरेको भन्ने दाबी गर्छन्, कसैले नेतृत्व परिवर्तनको प्रक्रियामाथि नै प्रश्न उठाउँछन्। तर प्रश्न छ—१८ करोड कसले दियो? कसलाई दियो? कुन प्रयोजनका लागि दियो? त्यसको बैंकिङ कारोबार, आर्थिक स्रोत र प्रमाण के छन्? यदि यति ठूलो आर्थिक चलखेल भएको हो भने त्यसको निष्पक्ष छानबिन किन नगर्ने?
राजनीतिक आरोप लगाउनु सजिलो छ, तर प्रमाण प्रस्तुत गर्नु जिम्मेवारी हो। ‘नटवरलाल’को नाममा एउटा पात्र खडा गरेर सम्पूर्ण नेतृत्वलाई शंकाको घेरामा राख्नु र १८ करोडको चर्चा दोहोर्याएर जनमानसमा नकारात्मक धारणा निर्माण गर्नु अनुसन्धानको विकल्प हुन सक्दैन। आरोप सत्य हो भने प्रमाणसहित छानबिनको माग गरौँ। असत्य हो भने त्यसको जिम्मेवारी आरोप लगाउनेले लिनुपर्छ। तर प्रमाणबिनाको आरोपलाई राजनीतिक सत्यका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयासले कांग्रेसलाई सुधार्दैन, झन् कमजोर बनाउँछ।
वर्षौँसम्म राजकाज गर्नेहरूकै आत्मसमीक्षा खोइ ?
नेपाली कांग्रेसको आजको अवस्था एक दिनमा बनेको होइन। पार्टीको नेतृत्व, सरकार, संसदीय दल र संगठनमा वर्षौँसम्म अवसर पाएका नेताहरूको पनि यसमा जिम्मेवारी छ। पार्टी कमजोर हुँदै गर्दा उनीहरू कहाँ थिए? संगठनमा गुटबन्दी बढ्दा उनीहरूको भूमिका के थियो? कार्यकर्ताले अवसर नपाउँदा, योग्यताको सट्टा निकटता र पहुँचले प्राथमिकता पाउँदा र जनतामा पार्टीप्रतिको विश्वास घट्दै जाँदा उनीहरूले के सुधार गरे?
आज नेतृत्वको अनुहार फेरिनेबित्तिकै पार्टीको अस्तित्वमाथि संकट देख्नेहरूले हिजो आफू नेतृत्वमा हुँदा पार्टीलाई कस्तो संस्थागत अवस्थामा छाडेका थिए भन्ने प्रश्नको जवाफ पनि दिनुपर्छ। नेतृत्व परिवर्तनलाई आफ्नो राजनीतिक प्रभाव घटेको रूपमा बुझेर त्यसविरुद्ध असन्तुष्टिको मोर्चा बनाउनु र त्यसलाई पार्टीको हितको आवरण दिनु राजनीतिक इमानदारीको विषय हुन सक्दैन।
कांग्रेस कसैको निजी सम्पत्ति होइन। न त यो कुनै एउटा पुस्ता, परिवार वा गुटको स्थायी राजनीतिक जागिर हो। पार्टीमा योगदान गरेको इतिहास सम्मानयोग्य हुन्छ, तर त्यही इतिहास देखाएर सधैँ नेतृत्व र अवसरमाथि एकाधिकार कायम राख्ने अधिकार कसैलाई हुँदैन।
विपक्षीको रणनीतिक स्वार्थ र कांग्रेसको आन्तरिक कमजोरी
राजनीतिमा विपक्षी दलले आफ्नो प्रतिस्पर्धी कमजोर भएको देख्न चाहनु अस्वाभाविक होइन। नेपाली कांग्रेस कमजोर हुँदा त्यसबाट अन्य राजनीतिक दललाई आफ्नो राजनीतिक स्थान विस्तार गर्न सहज हुन सक्छ। कांग्रेसको संगठन, जनाधार र लोकतान्त्रिक प्रभाव कमजोर हुनु विपक्षीका लागि रणनीतिक अवसर बन्न सक्छ। त्यसैले कांग्रेसको आन्तरिक विवादलाई चर्काउने, असन्तुष्टिलाई राजनीतिक मुद्दा बनाउने र सामाजिक सञ्जालमार्फत नकारात्मक भाष्य विस्तार गर्ने प्रयासहरू हुन सक्छन्।
तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ—विपक्षीले कांग्रेस कमजोर बनाउन खोज्यो भन्दैमा कांग्रेसभित्रका सबै असन्तुष्टिलाई विपक्षीको षड्यन्त्र भन्न मिल्दैन। त्यस्तै, आन्तरिक असन्तुष्टिको नाममा पार्टीलाई निरन्तर बदनाम गर्ने गतिविधिलाई पनि स्वतः लोकतान्त्रिक आलोचना मान्न सकिँदैन। वास्तविकता छुट्याउने आधार तथ्य, प्रमाण र सम्बन्धित व्यक्तिहरूको सार्वजनिक व्यवहार हुनुपर्छ।
कांग्रेसले आफ्ना कमजोरी आफैँ सुधार्न सकेन भने विपक्षीलाई दोष दिएर मात्र संस्थागत संकट समाधान हुँदैन। तर पार्टीभित्रकै विवादलाई विपक्षीको राजनीतिक स्वार्थसँग जोडेर आफ्नो गुटगत प्रभाव विस्तार गर्ने प्रवृत्तिबारे पनि गम्भीर बहस आवश्यक छ।
अदालत विचाराधीन मुद्दा र सामाजिक सञ्जालको समानान्तर फैसला
अझ संवेदनशील पक्ष अदालतमा विचाराधीन मुद्दासँग जोडिएका सार्वजनिक अभिव्यक्ति र सामाजिक सञ्जालका गतिविधि हुन्। कुनै विषय न्यायिक प्रक्रियामा छ भने त्यसको निष्पक्ष निरूपण अदालतबाट हुनुपर्छ। तर अदालतको प्रक्रियालाई प्रभावित पार्ने आशयले सार्वजनिक दबाब सिर्जना गर्ने, अधुरा सूचना फैलाउने, व्यक्तिलाई पहिल्यै दोषी वा निर्दोष घोषणा गर्ने र सामाजिक सञ्जाललाई समानान्तर अदालत बनाउने प्रवृत्ति लोकतान्त्रिक न्यायिक संस्कृतिका लागि उचित हुँदैन।
कांग्रेसभित्रका केही असन्तुष्ट समूह र विपक्षी राजनीतिक वृत्तसँग जोडिएका सामाजिक सञ्जालका आवाजहरूले विचाराधीन विषयलाई राजनीतिक हतियार बनाइरहेका छन् कि भन्ने प्रश्न उठेको छ। यो प्रश्नको जवाफ अनुमानले होइन, सार्वजनिक अभिव्यक्ति, प्रमाण र वास्तविक गतिविधिको निष्पक्ष परीक्षणबाट खोजिनुपर्छ।
न्यायिक प्रक्रियाप्रति सम्मान गर्नु भनेको प्रश्न गर्न नपाउनु होइन। तर अदालतमा विचाराधीन विषयमा प्रमाणबिनाको निष्कर्ष सुनाउनु, न्यायिक प्रक्रियालाई प्रभावित पार्ने उद्देश्यले अभियान चलाउनु र सामाजिक सञ्जालबाट फैसला सुनाउनु उचित हुँदैन। कानूनको शासनको पक्षधर राजनीतिक दलले यस्तो विषयमा अझ बढी जिम्मेवार व्यवहार देखाउनुपर्छ।
गगनको ‘मेरो हात सफा छ’ भन्ने दाबी र पार्टीको जिम्मेवारी
गगन थापाले आफ्नो हात सफा रहेको र कुनै व्यक्तिले गरेको गल्तीको जिम्मेवारी पार्टीले स्वतः लिन नसक्ने आशयको अभिव्यक्ति दिएका छन्। यो अभिव्यक्तिलाई पनि भावनात्मक समर्थन वा विरोधको आधारमा होइन, कानुनी र संस्थागत जिम्मेवारीको दृष्टिले बुझ्न आवश्यक छ।
कुनै व्यक्तिले गल्ती गरेको छ भने त्यसको कानुनी जिम्मेवारी सम्बन्धित व्यक्तिले लिनुपर्छ। तर कुनै व्यक्तिको गल्ती पार्टीको नाम, पद, स्रोत वा संस्थागत निर्णयसँग सम्बन्धित छ भने पार्टीले आफ्नो जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्दैन। त्यसैले व्यक्तिगत र संस्थागत जिम्मेवारीबीच स्पष्ट भिन्नता छुट्याउनु आवश्यक छ।
गगनको हात सफा छ भन्ने दाबीको परीक्षण पनि पारदर्शिता, प्रमाण र स्वतन्त्र छानबिनबाटै हुनुपर्छ। उनले दिएको अभिव्यक्ति व्यवहारमा कति कार्यान्वयन हुन्छ, आर्थिक कारोबार र पार्टी सञ्चालन कति पारदर्शी बनाइन्छ र गलत काम गर्ने जोसुकैलाई जवाफदेही बनाइन्छ कि बनाइँदैन भन्ने कुरा नै उनको नेतृत्वको वास्तविक परीक्षण हुनेछ। समर्थकले प्रश्न गर्न नपाउने र आलोचकले प्रमाणबिना आरोप लगाउन पाउने दोहोरो मापदण्ड दुवै स्वीकार्य हुन सक्दैनन्।
पार्टीका केही ‘अघाएका ब्वाँसा’ र सामाजिक सञ्जालको मोर्चा
राजनीतिक भाषामा भन्दा, वर्षौँसम्म पार्टीको शक्ति, सुविधा र अवसर उपभोग गरेर पनि संस्थागत सुधारको पक्षमा उभिन नसक्ने र अहिले आफ्नो प्रभाव कमजोर हुनेबित्तिकै पार्टीकै नेतृत्वविरुद्ध निरन्तर आक्रामक हुने प्रवृत्तिलाई गम्भीरतापूर्वक हेर्नुपर्छ। पार्टीमा योगदानको नाममा स्थायी अधिकार खोज्ने, नेतृत्वमा आफ्नो अनुकूलता नहुँदा संस्थालाई नै कमजोर बनाउने र सामाजिक सञ्जालको भीडलाई राजनीतिक हतियार बनाउने प्रवृत्तिले कांग्रेसको आन्तरिक लोकतन्त्रलाई कमजोर पार्छ।
तर सामाजिक सञ्जालमा उठेका सबै आलोचना गलत हुँदैनन्। त्यहाँ वास्तविक प्रश्न, जायज असन्तुष्टि र सुधारका माग पनि हुन्छन्। समस्या आलोचनामा होइन, आलोचनाको आवरणमा प्रमाणबिनाको चरित्रहत्या, व्यक्तिगत प्रतिशोध र संस्थाविरुद्धको संगठित बदनाम अभियानमा छ। कांग्रेसले आलोचकलाई शत्रु ठान्नु हुँदैन, तर आलोचनाको नाममा संस्थागत मर्यादा भत्काउने प्रवृत्तिलाई पनि सामान्य ठान्नु हुँदैन।
निष्कर्ष : व्यक्ति होइन, संस्थाको भविष्य ठूलो हो
नेपाली कांग्रेस आज एउटा महत्त्वपूर्ण राजनीतिक मोडमा छ। यसले विगतको नेतृत्व शैली, गुटगत संस्कार र अवसरको राजनीतिबाट बाहिर निस्केर नयाँ संस्थागत संस्कृति निर्माण गर्नुपर्ने चुनौती सामना गरिरहेको छ। गगन थापाको समर्थन वा विरोधले मात्र यो चुनौती समाधान हुँदैन। उनको नेतृत्व पनि प्रश्न, समीक्षा र जवाफदेहिताको दायराभन्दा बाहिर हुनु हुँदैन। त्यस्तै, वर्षौँसम्म पार्टीको नेतृत्व र सत्तामा बसेका नेताहरू पनि आफ्नो विगतको जिम्मेवारीबाट मुक्त हुन सक्दैनन्।
एउटा ‘नटवरलाल’ खडा गरेर १८ करोडको कथा सुनाउँदैमा पार्टी कब्जा भएको प्रमाणित हुँदैन। त्यसैगरी, ‘मेरो हात सफा छ’ भन्दैमा कुनै पनि प्रश्नको स्वतः अन्त्य हुँदैन। प्रमाणले आरोपको परीक्षण गरोस्, निष्पक्ष छानबिनले सत्य बाहिर ल्याओस् र अदालतले विचाराधीन विषयमा कानुनअनुसार निर्णय गरोस्।
कांग्रेसलाई कमजोर पारेर आफ्नो राजनीतिक बाटो सहज बनाउन चाहने विपक्षीको रणनीतिक स्वार्थ हुन सक्छ। तर आफ्नै घरभित्रको असन्तुष्टि, अहंकार र पदको मोहलाई व्यवस्थापन गर्न नसक्ने पार्टीलाई बाहिरको शक्तिले मात्र कमजोर बनाएको भन्न मिल्दैन।
अन्ततः कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो संकट गगन थापा होइनन्, न त उनको विरोध गर्नेहरू मात्र हुन्। यसको वास्तविक चुनौती व्यक्तिकेन्द्रित राजनीति, जवाफदेहिताको अभाव, गुटगत स्वार्थ र संस्थाभन्दा व्यक्ति ठूलो ठान्ने राजनीतिक संस्कार हो। कांग्रेसलाई कसैले बाहिरबाट सिध्याउनुभन्दा पहिले उसले आफैँभित्रका कमजोरी पहिचान गर्न सक्नुपर्छ। पार्टी जोगाउने नाममा पार्टीलाई नै कमजोर बनाउने प्रवृत्तिको अन्त्य र व्यक्तिभन्दा संस्था ठूलो हुने संस्कारको स्थापना नै आजको अपरिहार्य आवश्यकता हो।