कांग्रेसलाई जोड्ने र बनाउने परीक्षामा गगन

नवराज बराल

नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनमा सभापतिमा गगनकुमार थापाको विजयप्रति उहाँलाई हार्दिक बधाई तथा शुभकामना । साथै, निर्वाचनको सम्पूर्ण परिणाम आइनसकेको वर्तमान अवस्थामा विजयी तथा विजयउन्मुख सम्पूर्ण टिमलाई पनि सफलताको शुभकामना । तर कांग्रेसको इतिहासमा बधाईको उमङ्ग छोटो हुन्छ, जिम्मेवारीको भार लामो।

नेतृत्वमा पुग्नु उपलब्धि होः विभाजित पार्टीलाई जोड्नु, निष्क्रिय संगठनलाई जगाउनु र नागरिकको खस्किएको विश्वास पुनः प्राप्त गर्नु वास्तविक परीक्षा हो। अब प्रश्न कसले पद जित्यो भन्ने मात्र होइन, नेतृत्वमा पुग्ने र विजयको नजिक रहेका सबैले कांग्रेसलाई कस्तो बनाउने जिम्मेवारी लिन्छन् भन्ने पनि हो।

१) रिक्त पदहरू पूर्ति र संगठनलाई पूर्णता

निर्वाचनबाट बनेको नेतृत्वले पार्टीको विधानअनुसार रिक्त पदहरू पूर्ति गर्दै संगठनलाई पूर्णता दिनुपर्छ। मनोनयन र जिम्मेवारी बाँडफाँट गर्दा गुटगत निकटता, व्यक्तिगत स्वार्थ वा चुनावी सहयोगलाई मात्रै आधार बनाउनु हुँदैन। पार्टीप्रतिको योगदान, योग्यता, क्षमता, इमानदारी, समावेशिता र काम गर्ने प्रतिबद्धतालाई प्राथमिकता दिनुपर्छ। नेतृत्वको पहिलो निर्णयले नै पार्टीभित्र नयाँ संस्कार सुरु भएको सन्देश दिन सक्नुपर्छ। महाधिवेशनमा प्रतिस्पर्धा गरेका व्यक्तिहरूलाई पन्छाएर होइन, उनीहरूको क्षमता र योगदानलाई उचित स्थान दिएर कांग्रेसलाई फराकिलो बनाउन सकिन्छ।

२) संवादबाट विभाजित कांग्रेसलाई एकताबद्ध बनाउने

कांग्रेसको सबैभन्दा ठूलो चुनौती आन्तरिक विभाजन हो। सभापति गगन थापाले देउवा पक्षलगायत फरक धारमा रहेका नेता तथा समूहसँग औपचारिक र अनौपचारिक संवाद अघि बढाउनुपर्छ। पार्टीभित्रको राजनीतिक असहमति कानुनी प्रक्रिया वा निर्णयबाट मात्र समाप्त हुँदैनः त्यसका लागि विश्वास, सम्मान र सहकार्य आवश्यक हुन्छ। असहमत पक्षलाई शत्रु ठान्ने, उनीहरूको अस्तित्व अस्वीकार गर्ने वा पराजित मानसिकताबाट व्यवहार गर्ने हो भने नेतृत्व परिवर्तनले मात्र पार्टी परिवर्तन हुँदैन।

तर एकताको नाममा सिद्धान्त, विधान र आन्तरिक लोकतन्त्रसँग सम्झौता गर्नु पनि उचित हुँदैन। एकता व्यक्तिको भागबन्डामा होइन, साझा राजनीतिक उद्देश्य, विधि र जिम्मेवारीमा आधारित हुनुपर्छ। गगनको नेतृत्वको परिपक्वता विरोधी विचारलाई कसरी सुन्छन् र असहमतिलाई कसरी सहकार्यमा बदल्छन् भन्नेबाट मापन हुनेछ।

३) भातृ तथा शुभेच्छुक संस्थाहरूलाई चलायमान बनाउने

नेपाल विद्यार्थी संघ, तरुण दल, महिला संघ, किसान संघ, श्रमिक संगठनलगायत कांग्रेसका भातृ तथा शुभेच्छुक संस्थाहरू पार्टीको राजनीतिक ऊर्जा हुन्। तर यी संस्था लामो समयदेखि नियमित अधिवेशन, स्पष्ट कार्ययोजना र प्रभावकारी परिचालनको अभावबाट गुज्रिरहेका छन् भन्ने आलोचनालाई नेतृत्वले गम्भीरतापूर्वक लिनुपर्छ। तिनलाई नेताका व्यक्तिगत प्रभाव विस्तार गर्ने वा आफ्ना समर्थक व्यवस्थापन गर्ने माध्यममा सीमित राख्नु हुँदैन।

नियमित अधिवेशन, लोकतान्त्रिक नेतृत्व चयन, वैचारिक प्रशिक्षण र जनजीविकाका सवालमा सक्रिय अभियानमार्फत तिनलाई पुनर्जीवित गर्नुपर्छ। विद्यार्थीका शैक्षिक समस्या, युवाको बेरोजगारी, महिलाको सुरक्षा र समान अवसर, किसानका उत्पादनको बजार तथा श्रमिकका अधिकारमा यी संस्थाले आफ्ना क्षेत्रमा वास्तविक काम देखाउनुपर्छ।

४) स्थानीय र प्रदेश तहको नेतृत्व छनोटलाई निष्पक्ष तथा सक्षम बनाउने

कांग्रेसको वास्तविक शक्ति वडा, पालिका, क्षेत्र र जिल्लामा छ। केन्द्रमा नेतृत्व परिवर्तन भए पनि स्थानीय तहमा पुरानै गुटगत प्रतिस्पर्धा, आर्थिक प्रभाव र पहुँचका आधारमा नेतृत्व छनोट हुने प्रवृत्ति कायम रह्यो भने परिवर्तनको अनुभूति तलसम्म पुग्दैन। त्यसैले स्थानीय तथा प्रदेश तहका नेतृत्व चयनमा प्राथमिक निर्वाचन (प्राइमरी) वा अन्य पारदर्शी, लोकतान्त्रिक र प्रतिस्पर्धात्मक विधि अपनाउन सकिन्छ।

नेतृत्व चयनमा लोकप्रियता मात्र होइन, संगठन निर्माणको क्षमता, जनसम्बन्ध, राजनीतिक दृष्टिकोण र सार्वजनिक आचरणलाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ। विशेषगरी आर्थिक रूपमा कमजोर तर इमानदार, सक्षम र जनतासँग जोडिएका कार्यकर्तालाई अघि बढाउन पार्टीले सहयोग र अवसरको व्यवस्था गर्नुपर्छ। आर्थिक स्रोतको अभावकै कारण योग्य व्यक्ति राजनीतिबाट बाहिरिनुपर्ने अवस्था लोकतान्त्रिक पार्टीका लागि सुहाउँदैन।

५) आन्तरिक लोकतन्त्र र समावेशितालाई व्यवहारमा उतार्ने

कांग्रेसले लोकतन्त्रको कुरा बाहिर मात्र गर्ने होइन, आफ्नै संगठनभित्र पनि त्यसलाई अभ्यास गर्नुपर्छ। निर्णय प्रक्रियामा फरक विचारको सम्मान, जिम्मेवारीमा न्यायोचित अवसर र नेतृत्वमा नयाँ पुस्ताको अर्थपूर्ण सहभागिता सुनिश्चित गर्न आवश्यक छ। महिला, दलित, जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम, खसआर्य तथा पिछडिएका क्षेत्र र समुदायको प्रतिनिधित्वलाई केवल विधानमा उल्लेख गरेर पुग्दैनस उनीहरूको क्षमता विकास, निर्णय प्रक्रियामा सहभागिता र नेतृत्वमा पहुँचलाई वास्तविक बनाउनुपर्छ।

अनुभवी नेताको ज्ञान र नयाँ पुस्ताको ऊर्जा परस्पर विरोधी होइनन्। दुवैलाई जोड्न सके मात्र कांग्रेस पुस्तान्तरणको विवादबाट माथि उठेर संस्थागत निरन्तरताको बाटोमा अघि बढ्न सक्छ।

६) कांग्रेसको वैचारिक र आर्थिक दिशा स्पष्ट पार्ने

बीपी कोइरालाको समाजवाद र गणेशमान सिंहको लोकतान्त्रिक संघर्षको विरासत कांग्रेसको महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति हो। तर इतिहासको गौरव मात्र दोहोर्‍याएर वर्तमानका समस्या समाधान हुँदैनन्। आज कांग्रेसले रोजगारी, वैदेशिक पलायन, कृषि, उद्योग, डिजिटल अर्थतन्त्र, शिक्षा, स्वास्थ्य, जलवायु परिवर्तन र सुशासनबारे स्पष्ट नीति दिनुपर्छ।

निजी क्षेत्रको लगानी र बजारको गतिशीलतालाई प्रोत्साहन गर्दै राज्यको नियमन, सामाजिक न्याय र अवसरको समानता सुनिश्चित गर्ने आर्थिक दृष्टिकोण आवश्यक छ। आर्थिक वृद्धि केही सीमित वर्गको सम्पत्ति विस्तारमा मात्र सीमित नहोस्स किसान, श्रमिक, युवा, महिला र सीमान्तकृत समुदायले पनि त्यसको लाभ पाऊन्। जलवायु जोखिमबाट प्रभावित ग्रामीण समुदायको संरक्षण, हरित लगानी, नवीकरणीय ऊर्जा र जलवायु अनुकूल विकासलाई पनि कांग्रेसको आर्थिक बहसको केन्द्रमा ल्याउनुपर्छ। पार्टीको राजनीतिक प्रतिवेदन जनताले भोगिरहेका समस्यासँग जोडिएन भने त्यो दस्तावेजमा सीमित हुनेछ।

७) आर्थिक पारदर्शिता र जवाफदेहिताको संस्कार बसाल्ने

राजनीतिक दलप्रति नागरिकको विश्वास कमजोर हुनुमा आर्थिक स्रोत, खर्च र निर्णय प्रक्रियाबारे उठ्ने प्रश्नहरूको पनि भूमिका छ। कांग्रेसले पार्टीको आम्दानी, खर्च, चन्दा तथा आर्थिक व्यवस्थापनलाई कानुन र विधानअनुसार पारदर्शी बनाउनुपर्छ। नियमित लेखापरीक्षण, आवश्यक विवरणको सार्वजनिक जानकारी र आर्थिक जिम्मेवारी स्पष्ट गर्ने अभ्यास संस्थागत हुनुपर्छ।

पार्टीको आर्थिक व्यवस्थापन केही व्यक्तिको नियन्त्रणमा सीमित नरही संस्थागत प्रणालीबाट सञ्चालन हुनुपर्छ। नेतृत्वले पारदर्शिताको माग सरकारसँग मात्र गर्ने होइन, आफ्नै पार्टीबाट त्यसको उदाहरण प्रस्तुत गर्नुपर्छ। सुशासनको विश्वसनीयता आफ्नै घरभित्र सुरु हुन्छ।

८) पार्टी, संसदीय दल र सरकारबीच स्पष्ट समन्वय कायम गर्ने

कांग्रेसको संगठन, संसद्मा रहेको भूमिका र सरकारमा सहभागी हुने अवस्थाबीच नीति तथा कार्यदिशाको तालमेल आवश्यक छ। पार्टीले एउटा कुरा बोल्ने, संसदीय दलले अर्को प्राथमिकता लिने र सरकारमा पुगेपछि फरक व्यवहार गर्ने अवस्था दोहोरिनु हुँदैन। जनताका मुद्दा, संसदीय बहस, सरकारका नीति तथा कार्यक्रम र पार्टीको घोषणापत्रबीच सम्बन्ध स्थापित गर्नुपर्छ।

सांसद तथा जनप्रतिनिधिको कामको नियमित समीक्षा, निर्वाचन क्षेत्रसँगको सम्बन्ध र सार्वजनिक प्रतिबद्धताको मूल्याङ्कन गर्ने प्रणाली बनाउन सकिन्छ। यसले नेतृत्वलाई जिम्मेवार बनाउनुका साथै पार्टीका निर्णयलाई जनजीवनसँग जोड्नेछ।

९) पहिलो सय दिनको स्पष्ट कार्ययोजना सार्वजनिक गर्ने

नेतृत्व परिवर्तनको उत्साहलाई परिणाममा बदल्न समयसीमा र मापनयोग्य लक्ष्य आवश्यक हुन्छ। गगन थापाको नेतृत्वमा रहेको सम्पूर्ण टिमले पहिलो सय दिनमा गर्न सकिने कामको प्राथमिकता निर्धारण गरी सार्वजनिक कार्ययोजना ल्याउनुपर्छ। त्यसमा संगठनका रिक्त संरचना पूरा गर्ने, असन्तुष्ट समूहसँग संवाद गर्ने, भातृ संस्थाको अधिवेशन तथा पुनर्गठनको प्रक्रिया अघि बढाउने, आर्थिक पारदर्शिता कायम गर्ने र स्थानीय तहका नेतृत्वलाई सक्रिय बनाउनेजस्ता काम समेटिन सक्छन्।

प्रत्येक कामको जिम्मेवारी, समयसीमा र प्रगति मापन गर्ने आधार स्पष्ट हुनुपर्छ। सय दिनको योजना प्रचारको सूची मात्र होइन, कार्यसम्पादनको सार्वजनिक प्रतिबद्धता बन्नुपर्छ। त्यसपछि नियमित रूपमा प्रगति सार्वजनिक गर्ने अभ्यासले नेतृत्वप्रति विश्वास बढाउन सक्छ।

निष्कर्षः विजयलाई कांग्रेसको पुनर्जागरणमा बदल्ने चुनौती

कांग्रेसलाई जोड्ने र बनाउने जिम्मेवारी सभापति एक्लैको होइन, उहाँको नेतृत्वमा रहेको सम्पूर्ण टिम, निर्वाचनमा प्रतिस्पर्धा गरेका नेता, कार्यकर्ता र पार्टीका सबै तहको साझा दायित्व हो। तर नेतृत्वको भूमिका निर्णायक हुन्छ। गगन थापासामु अवसर पनि छ र चुनौती पनि। उहाँले आफ्नो विजयलाई एउटा समूहको विजयमा सीमित राख्ने कि समग्र कांग्रेसको पुनर्जागरणको अवसर बनाउने भन्ने प्रश्नको उत्तर व्यवहारबाट दिनुपर्नेछ। नेतृत्व परिवर्तनले आशा जगाउँछस निष्पक्ष व्यवहार, स्पष्ट नीति, सक्रिय संगठन र जनताप्रतिको जवाफदेहिताले मात्र त्यो आशालाई विश्वासमा बदल्छ।

अब गगन थापा र उहाँको नेतृत्वमा रहेको विजयी तथा विजयउन्मुख सम्पूर्ण टिमको वास्तविक परीक्षा सुरु भएको छ। निर्वाचनको अन्तिम परिणाम जे आए पनि कांग्रेसको भविष्य निर्माण गर्ने जिम्मेवारी सबै नेता, उम्मेदवार र कार्यकर्ताको साझा दायित्व हो। नयाँ नेतृत्वले आफ्ना कार्यकर्तालाई आशा, नागरिकलाई भरोसा र देशलाई स्पष्ट राजनीतिक दिशा दिन सक्नुपर्छ। किनकि निर्वाचनमा विजय हासिल गर्नु राजनीतिक उपलब्धि हो, तर विभाजित कांग्रेसलाई जोड्नु, संगठनलाई जीवन्त बनाउनु र जनविश्वास पुनः स्थापित गर्नु नै नेतृत्वको वास्तविक सफलता हो।