नयाँ युगको ढोकामा कांग्रेस : गगनले इतिहास बदल्लान् कि इतिहास दोहोर्‍याउलान् ?

नेपाली कांग्रेसको १५औँ महाधिवेशनले नेतृत्व परिवर्तन गरेको छ, तर नेतृत्व फेरिँदैमा राजनीतिक चरित्र बदलिन्छ भन्ने निश्चित छैन। गगनकुमार थापाको सभापतित्वले पुस्तान्तरण, सुशासन र राजनीतिक सुधारको नयाँ आशा जगाएको छ। पुरानो नेतृत्वप्रतिको असन्तुष्टिले परिवर्तनको बाटो खोले पनि नयाँ नेतृत्वको सफलता सुनिश्चित गरेको छैन। जनताले खोजेको परिवर्तन अनुहारको होइन, व्यवहारको होः नाराको होइन, परिणामको हो। त्यसैले गगन थापासामु मूल प्रश्न छ—उनी कांग्रेसको राजनीतिक संस्कार बदल्लान् कि पुरानै अभ्यासलाई नयाँ अनुहारमा निरन्तरता देलान् ?

कांग्रेसको नेतृत्व परिवर्तन लामो समयदेखि सञ्चित असन्तुष्टिको परिणाम हो। जनअपेक्षाअनुसार काम गर्न नसकेको, गुटबन्दी बढेको, निर्णय प्रक्रिया सीमित नेताहरूको प्रभावमा रहेको र भ्रष्टाचार तथा कुशासनसम्बन्धी विवादले पार्टीको विश्वसनीयतामा क्षति पुर्‍याएको आलोचना हुँदै आएको थियो। ऐतिहासिक योगदानले वर्तमानका कमजोरीलाई सधैँ ढाक्न नसकिने भएपछि पुस्तान्तरणको माग बलियो बन्यो। तर पुरानो नेतृत्वप्रतिको असन्तुष्टि नयाँ नेतृत्वप्रतिको विश्वास होइन। गगनले त्यो विश्वास आफ्नो कार्यसम्पादनबाट आर्जन गर्नुपर्नेछ।

उनको राजनीतिक सम्भावना लोकप्रियतामा मात्र होइन, राजनीतिलाई प्रदर्शनमुखी शैलीबाट नीतिगत सुधारतर्फ लैजाने र व्यक्तिभन्दा संस्थालाई बलियो बनाउने दृष्टिकोणमा छ। कांग्रेसले सत्ता प्राप्तिलाई मात्र लक्ष्य नबनाई आर्थिक शिथिलता, बेरोजगारी, कमजोर सार्वजनिक सेवा र सामाजिक असमानताजस्ता समस्याको समाधान खोज्नुपर्छ। तर विचारको मूल्य भाषणले होइन, कार्यान्वयनले निर्धारण गर्छ। संस्थागत लोकतन्त्रको वकालत गर्ने नेतृत्वले आफ्नै निर्णयमाथि प्रश्न उठाउने अधिकार सुरक्षित गर्नुपर्छ। आलोचकलाई पन्छाउने र समर्थकलाई प्राथमिकता दिने अभ्यास कायम रह्यो भने पुस्ता फेरिए पनि राजनीतिक संस्कार फेरिनेछैन।

गुटबन्दी अन्त्य गर्नु नयाँ नेतृत्वको अर्को चुनौती हो। पुराना गुटलाई विस्थापित गरेर नयाँ गुट निर्माण गर्नु पुस्तान्तरण होइन। पार्टी एकताको अर्थ सबैले सभापतिको निर्णय स्वीकार गर्नु पनि होइनः फरक मत राख्नेहरूले समान सम्मान र अवसर पाउनु हो। त्यसैगरी, महिला तथा विभिन्न सामाजिक समूहको प्रतिनिधित्व पदमा उपस्थितिसम्म सीमित रहनु हुँदैन। उनीहरूको आवाज नीति निर्माणमा सुनिनुपर्छ र अवसर वितरणमा न्याय सुनिश्चित हुनुपर्छ। ठूलो कार्यसमिति बनाउनु मात्र संगठनात्मक सुधार होइनः स्पष्ट जिम्मेवारी, पारदर्शी निर्णय र प्रभावकारी कार्यसम्पादन नै त्यसका वास्तविक आधार हुन्।

आर्थिक सुधार गगन नेतृत्वको निर्णायक परीक्षा हुनेछ। उत्पादन तथा उत्पादकत्व वृद्धि, निजी लगानीको अनुकूल वातावरण, उद्यमशीलताको विकास र स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना राजनीतिक प्राथमिकतामा पर्नुपर्छ। आर्थिक वृद्धिको लाभ नागरिकसम्म पुगेन भने समृद्धिको दाबी अर्थहीन हुन्छ। त्यसैले कांग्रेसले आफ्ना प्रतिबद्धतालाई स्पष्ट नीति, समयसीमा र मापनयोग्य लक्ष्यमा बदल्नुपर्छ। नागरिकले भाषणबाट आशा पाउँछन्, तर परिणामबाट विश्वास गर्छन्।

सुशासनमा पनि आफ्ना र पराइका लागि फरक मापदण्ड अपनाउने छुट नयाँ नेतृत्वलाई छैन। आरोप र दोष प्रमाणित हुनु फरक कुरा भएकाले निर्णय प्रमाण र निष्पक्ष प्रक्रियामा आधारित हुनुपर्छ। तर राजनीतिक निकटताका कारण अनियमिततालाई बेवास्ता गरियो भने सुशासनको प्रतिबद्धता खोक्रो हुनेछ। पारदर्शिता, निष्पक्षता र गल्ती हुँदा जिम्मेवारी स्वीकार गर्ने संस्कार पार्टीभित्रै स्थापित गर्न सके मात्र कांग्रेसको नैतिक विश्वसनीयता बलियो हुनेछ।

गगन नेतृत्वको मूल्याङ्कन लोकप्रियता वा आन्तरिक समर्थनबाट होइन, सार्वजनिक परिणामबाट गरिनुपर्छ। निर्णय कति पारदर्शी भए, असहमतिलाई कति सम्मान गरियो, नीतिगत प्रतिबद्धता कति कार्यान्वयन भए र नागरिकको जीवनमा कस्तो सुधार आयो भन्ने प्रश्न निर्णायक हुनेछन्। नेतृत्वले आफैँलाई सफल घोषणा गर्नु पर्याप्त हुँदैनः आफ्नो कामको समीक्षा स्वीकार गर्नु र कमजोरी सच्याउनु पनि आवश्यक छ।

गगन थापाले पुरानो नेतृत्वका कमजोरी औँल्याएर मात्र आफूलाई सफल प्रमाणित गर्न सक्दैनन्। उनले आफ्नै नेतृत्वमा ती कमजोरी दोहोरिन नदिने व्यवस्था निर्माण गर्नुपर्छ। ठूलो जनादेशलाई व्यक्तिगत शक्तिमा होइन, संस्थागत सुधारमा बदल्नुपर्छ र लोकप्रियतालाई कठिन निर्णयबाट पन्छिने बहाना होइन, सुधार अघि बढाउने जिम्मेवारीका रूपमा लिनुपर्छ।

नेपाली कांग्रेसको यो नेतृत्व परिवर्तन ऐतिहासिक मोड बन्न सक्छ, यदि पार्टी आलोचना सहन सक्ने, असहमतिलाई सम्मान गर्ने, भ्रष्टाचारमा निष्पक्ष रहने र नीतिगत परिणामप्रति जवाफदेही हुने संस्थामा रूपान्तरण भयो भने। अन्यथा, नयाँ अनुहार र नयाँ नाराका बाबजुद पुरानै राजनीति दोहोरिनेछ।

गगन थापाको वास्तविक परीक्षा सभापति बन्नु होइन, सभापतिको शक्ति कसरी प्रयोग गर्छन् भन्ने हो । नयाँ युगको ढोका खुलेको छ, तर त्यसबाट अघि बढ्ने आधार भाषण होइन, व्यवहार हुनुपर्छ। इतिहास बदल्ने अवसरलाई पद र गुटको राजनीतिमा खर्च गरियो भने कांग्रेसले नेतृत्व त नयाँ पाउनेछ, तर भविष्य पुरानै इतिहासको पुनरावृत्ति हुनेछ।