दशैँको थालीमा मासुः परम्परा, प्रतिष्ठा कि सामाजिक दबाब ?

दशैँ नेपाली समाजको प्रमुख धार्मिक तथा सांस्कृतिक पर्व हो । यस पर्वमा मासुको उपभोग नेपाली खानपान संस्कृतिको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा देखिन्छ । धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक खाद्य परम्परा, पारिवारिक पुनर्मिलन, सामाजिक प्रतिष्ठा र आर्थिक अवस्थाले दशैँको मासु संस्कृतिलाई आकार दिएका छन्। तर यस अभ्यासलाई धर्म वा स्वादका आधारमा मात्र बुझ्न सकिँदैन। यसमा सामाजिक सम्बन्ध, आर्थिक क्षमता, सांस्कृतिक पहिचान र उपभोगसम्बन्धी मनोविज्ञान पनि जोडिएका छन्। प्रस्तुत लेखले दशैँमा मासुको महत्त्व बढ्नुका कारण र त्यसले नेपाली समाजमा पार्ने प्रभावलाई विभिन्न दृष्टिकोणबाट विश्लेषण गर्ने प्रयास गरेको छ।

१) भोजनभन्दा परको सामाजिक संस्कृति

दशैँमा मासुको उपभोग नेपाली समाजको चाडपर्वसँग जोडिएको विशिष्ट खाद्य संस्कृतिको एउटा महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यो केवल स्वाद वा धार्मिक परम्परामा सीमित छैनः यसमा नेपालको इतिहास, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक प्रतिष्ठा, आर्थिक अवस्था र सामूहिक मनोविज्ञानसमेत जोडिएका छन्। नेपाली समाजमा मासु दशैँको भोज, आफन्तसँगको पुनर्मिलन, पाहुनाको सत्कार र उत्सवको अनुभूतिसँग जोडिँदै आएको छ। यसले धार्मिक आस्था र सांस्कृतिक निरन्तरतासँगै सामाजिक अपेक्षा तथा उपभोग व्यवहारलाई पनि प्रतिबिम्बित गर्छ।

त्यसैले मूल प्रश्न केवल दशैँमा मासु किन खाइन्छ भन्ने होइनः मासु कसरी धार्मिक परम्परा, पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक प्रतिष्ठा र आर्थिक परिवर्तनसँग जोडिएर नेपाली समाजको चाडपर्व संस्कृतिको हिस्सा बनेको छ ? यसको उत्तर खोज्न धर्म, इतिहास, समाज, अर्थतन्त्र र मनोविज्ञानको संयुक्त विश्लेषण आवश्यक छ।

२) धार्मिक आधारस् पशुबलि, प्रसाद र सामूहिक भोजन

दशैँमा मासुको उपभोग बढ्नुको एउटा महत्त्वपूर्ण आधार हिन्दू शक्तिपूजाका केही परम्परा हुन्। विशेषतः शाक्त तथा तान्त्रिक परम्पराका केही अभ्यासमा अष्टमी र नवमीका अवसरमा पशुबलि दिने चलन छ। धार्मिक अनुष्ठानपछि मासु बाँड्ने र परिवार तथा समुदायसँग बसेर खाने अभ्यासले पूजा, प्रसाद र सामूहिक भोजनलाई एकआपसमा जोड्छ। यसरी मासु नेपाली समाजका केही धार्मिक तथा सांस्कृतिक अभ्यासमा सामान्य खाद्य पदार्थभन्दा बढी आस्था र परम्पराको प्रतीक बन्छ।

यद्यपि, हिन्दू धर्मभित्रै पूजापद्धति र खानपानमा ठूलो विविधता छ। धेरै हिन्दू परिवारले पशुबलि दिँदैनन्, शाकाहारी भोजन गर्छन् वा प्रतीकात्मक बलिसहित पूजा सम्पन्न गर्छन्। त्यसैले दशैँमा मासु खाने अभ्यासलाई सबै हिन्दूको साझा वा अनिवार्य धार्मिक नियमका रूपमा व्याख्या गर्नु उचित हुँदैन। धार्मिक परम्पराले मासुको उपभोगलाई सांस्कृतिक अर्थ दिन सक्छ, तर यसको सम्पूर्ण व्याख्या धर्मबाट मात्र सम्भव छैन।

३) ऐतिहासिक आधारः अभावबाट उत्सवको भोजनसम्म

नेपालको परम्परागत ग्रामीण अर्थतन्त्रमा मासु धेरै परिवारका लागि दैनिक भोजन थिएन। पशुपालन, आम्दानी, भौगोलिक अवस्था र खाद्य उपलब्धताका कारण मासु प्रायः विशेष अवसरमा मात्र खाइन्थ्यो। दशैँजस्ता चाडपर्वमा मासु उपलब्ध हुनु त्यसैले सामान्य भोजनभन्दा विशेष सन्तुष्टि र उत्सवको अनुभवसँग जोडिन पुग्यो।

कृषि चक्र, बाली भित्र्याउने समय, पशुपालन र पारिवारिक जमघटले पनि चाडपर्वको भोजन संस्कृतिलाई प्रभाव पारे। तर नेपालका सबै भूगोल र समुदायमा कृषि चक्र तथा मासुको उपलब्धता समान थिएन। त्यसैले दशैँमा मासु खाने चलनलाई एउटै ऐतिहासिक कारणबाट व्याख्या गर्नुभन्दा स्थानीय उत्पादन प्रणाली, खाद्य उपलब्धता र जीवनशैलीको विविधतालाई ध्यान दिनुपर्छ।

यसको अर्को पक्ष सांस्कृतिक निरन्तरता हो। बाल्यकालदेखि देख्दै, सिक्दै र अभ्यास गर्दै आएको भोजन संस्कार पुस्तान्तरण हुन्छ। नेपाली समाजमा दशैँका अवसरमा विशेष परिकार बनाउने, आफन्तसँग भोजन बाँड्ने र सामूहिक भोज गर्ने परम्पराले पर्वको सांस्कृतिक पहिचानलाई निरन्तरता दिन भूमिका खेलेको छ। यद्यपि, परिवारअनुसार यस्ता अभ्यासको स्वरूप फरक हुन सक्छ।

४) सामाजिक आधारस् आत्मीयता, आतिथ्य र प्रतिष्ठाको प्रतिस्पर्धा

नेपाली समाजमा दशैँ पारिवारिक पुनर्मिलन, आफन्तसँगको भेटघाट र सामूहिक भोजनसँग जोडिएको पर्व हो। रोजगारी, अध्ययन वा वैदेशिक बसाइका कारण टाढिएका परिवारका सदस्य घर फर्कँदा विशेष भोजनले आत्मीयता र सम्बन्ध नवीकरण गर्ने अवसर दिन्छ। पाहुनालाई मासु खुवाउनु, भोज आयोजना गर्नु र आफन्तसँग भोजन बाँड्नु नेपाली आतिथ्य संस्कृतिका महत्त्वपूर्ण अभ्यासका रूपमा देखिन्छन्। परम्परागत रूपमा पशु काटेर छिमेकी तथा नातेदारबीच मासु बाँड्ने चलनले सामाजिक सहयोग र पारस्परिक सम्बन्धलाई पनि बलियो बनाएको छ।

तर नेपाली समाजमा यही अभ्यास सामाजिक प्रतिष्ठा र प्रतिस्पर्धासँग जोडिने अवस्था पनि देखिन्छ। राम्रो खसी काट्नु, प्रशस्त मासु खुवाउनु वा ठूलो भोज आयोजना गर्नुलाई आर्थिक हैसियतको प्रतीक मान्दा चाडपर्वमा अनावश्यक खर्चको दबाब सिर्जना हुन सक्छ। आफ्नो आम्दानीभन्दा बढी खर्च गरेर सामाजिक अपेक्षा पूरा गर्नुपर्ने अवस्था उत्पन्न हुनु यसको नकारात्मक पक्ष हो। समाजशास्त्रीय दृष्टिले यस्तो व्यवहारलाई प्रदर्शनात्मक उपभोग ९अयलकउष्अगयगक अयलकगmउतष्यल० सँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ।

त्यसैले मासुको भोजले एकातिर आत्मीयता, आतिथ्य र साझेदारीलाई बलियो बनाउन सक्छ भने अर्कोतिर सामाजिक दबाब र आर्थिक प्रतिस्पर्धा पनि बढाउन सक्छ। समस्या परम्परामा मात्र होइनः परम्पराको मूल्यांकन मानवीय सम्बन्धभन्दा खर्च र प्रदर्शनका आधारमा हुन थाल्दा उत्पन्न हुने विकृतिमा छ।

५) सांस्कृतिक विविधता र राजनीतिक आयाम

दशैँ नेपालको राष्ट्रिय जीवनमा महत्त्वपूर्ण स्थान राख्ने पर्व हो। यसको सार्वजनिक तथा संस्थागत विस्तारमा राज्यका ऐतिहासिक परम्परा, राजकीय अनुष्ठान र सैनिक अभ्यासले भूमिका खेलेका छन्। तर राज्यस्तरमा कुनै पर्वको महत्त्व स्थापित हुनु र देशका सबै समुदायले त्यसलाई एउटै धार्मिक वा सांस्कृतिक अर्थमा स्वीकार गर्नु फरक कुरा हुन्।

नेपालका मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू, तामाङ, थारू, नेवारलगायत समुदायका आफ्नै चाडपर्व, भोज र खाद्य संस्कार छन्। समुदायभित्र पनि धार्मिक आस्था, पारिवारिक परम्परा र व्यक्तिगत छनोटअनुसार अभ्यास फरक हुन सक्छ। केही आदिवासी जनजाति अगुवा तथा अभियन्ताले दशैँको ऐतिहासिक संस्थागत विस्तारलाई राज्यसत्ता, सांस्कृतिक वर्चस्व र हिन्दूकरणको बहससँग जोडेर आलोचना गरेका छन्। अर्कोतर्फ, विभिन्न समुदायका मानिसले दशैँलाई पारिवारिक भेटघाट वा साझा सामाजिक उत्सवका रूपमा पनि मनाउँछन्।

यसैले दशैँमा मासु खाने अभ्यासलाई सम्पूर्ण नेपाली समाजको एउटै पहिचानका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन। यसको अर्थ र महत्त्व समुदाय, इतिहास, धर्म र व्यक्तिको अनुभवअनुसार बदलिन सक्छ। सांस्कृतिक विविधताको सम्मान गर्नु भनेको कुनै परम्परालाई अस्वीकार गर्नु होइनः सबैलाई आफ्नो परम्परा पालना गर्ने वा नगर्ने स्वतन्त्रता स्वीकार गर्नु हो।

६) अर्थतन्त्रः आम्दानी, बजार र उपभोगको विस्तार

दशैँको समयमा अतिरिक्त आम्दानी, संस्थागत बोनस, वैदेशिक रोजगारीबाट प्राप्त रकम, बचत र पारिवारिक सहयोगले धेरै परिवारको खर्च गर्ने क्षमता बढाउन सक्छ। वर्षभरि सीमित बजेटमा चल्ने परिवारले पनि चाडपर्वमा विशेष भोजनका लागि खर्च छुट्याउने गर्छन्। यस्तो खर्चले मासुको माग बढाउन योगदान दिन सक्छ।

माग बढ्दा पशुपालक, किसान, मासु व्यवसायी र ढुवानीसँग सम्बन्धित व्यवसायले आर्थिक अवसर पाउन सक्छन्। तर मागको चापले मूल्यवृद्धि, आपूर्ति व्यवस्थापन, स्वच्छता र गुणस्तर नियन्त्रणका चुनौती पनि बढाउन सक्छन्। सहरीकरण, यातायात, चिस्यान भण्डारण र बजार विस्तारले मासु खरिद गर्न पहिलेभन्दा सहज बनाएका छन्। पहिले घरमै पशु पालेर वा काटेर मासु जुटाउने अभ्याससँगै अहिले बजारबाट मासु किन्ने चलन पनि विस्तार भएको छ।

यद्यपि, सबै परिवारको क्रयशक्ति समान हुँदैन। आर्थिक रूपमा सक्षम परिवारले मासुको उपभोग बढाउन सक्दा न्यून आय भएका परिवारले मूल्यवृद्धिका कारण मात्रा घटाउन वा सस्तो विकल्प रोज्नुपर्ने अवस्था आउन सक्छ। त्यसैले दशैँको मासु बजारले आर्थिक अवसर सिर्जना गरे पनि यसको लाभ, खर्च र पहुँच समाजका सबै वर्गमा समान रूपमा वितरण हुन्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।

७) मनोवैज्ञानिक आधारः स्वाद, स्मृति र सामूहिक अपेक्षा

खानपान केवल शरीरको आवश्यकता पूरा गर्ने प्रक्रिया होइनः यसमा भावना, स्मृति र सामाजिक पहिचान पनि जोडिएका हुन्छन्। बाल्यकालमा दशैँमा खाएको विशेष परिकार, परिवारसँग बसेर भोजन गरेको अनुभव र आफन्तको उपस्थितिले मासुलाई पर्वको भावनात्मक प्रतीक बनाउन सक्छ। वर्षभरि कम खाइने परिकार चाडपर्वमा खान पाउँदा विशेष आनन्द अनुभव हुनु स्वाभाविक हो।

सामूहिक व्यवहारले पनि उपभोगलाई प्रभावित गर्न सक्छ। नेपाली समाजमा चाडपर्वमा विशेष भोजन गर्ने प्रचलन र परिवारका सदस्य तथा पाहुनालाई राम्रो सत्कार गर्नुपर्ने अपेक्षाले मासुको मागलाई प्रभाव पार्न सक्छ। विज्ञापन, सामाजिक सञ्जाल र अरूका उत्सवका दृश्यले चाडपर्वमा धेरै खर्च गर्ने वा विशेष भोजन गर्नुपर्ने भावनालाई बलियो बनाउन सक्छन्। यसरी व्यक्तिगत चाहना र सामाजिक अपेक्षा एकअर्कामा मिसिन्छन्।

तर मासुप्रतिको रुचि र उपभोगको स्तर सबैमा समान हुँदैन। कसैका लागि मासु खानु खुसी र पारिवारिक सम्झनाको विषय हुन्छ, कसैका लागि सामान्य भोजन, र कसैका लागि धार्मिक वा नैतिक कारणले त्याग्नुपर्ने वस्तु। त्यसैले नेपाली समाजको उपभोग व्यवहार बुझ्दा सामूहिक संस्कृतिसँगै व्यक्तिगत रुचि र छनोटलाई पनि महत्त्व दिनुपर्छ।

८) स्वास्थ्य, वातावरण र बदलिँदो उपभोग संस्कृति

मासु प्रोटिन, भिटामिन बी१२, जिंक र अन्य पोषक तत्त्वको स्रोत हो। तर यसको पोषण मूल्य मासुको प्रकार, मात्रा र पकाउने तरिकामा निर्भर हुन्छ। धेरै मासु खानु स्वतः बढी स्वस्थ हुनु होइन। विशेषतः अत्यधिक बोसोयुक्त, धेरै नुन प्रयोग गरिएको वा प्रशोधित मासुको नियमित उच्च उपभोग स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त नहुन सक्छ। मासुसँगै सागसब्जी, फलफूल, दाल, गेडागुडी र अन्य खाद्य समूह समावेश गर्नु सन्तुलित भोजनका लागि उपयोगी हुन्छ।

पशु कल्याण, वातावरणीय प्रभाव, खाद्य सुरक्षा र सार्वजनिक स्वास्थ्यसम्बन्धी चेतनाले पनि परम्परागत अभ्यासमाथि नयाँ प्रश्न उठाएका छन्। नेपाली समाजमा धार्मिक बलि, बजारबाट मासु खरिद, मासुको मात्रा र वैकल्पिक भोजनबारे फरकफरक अभ्यास तथा धारणा पाइन्छन्। केही मानिसले मासुको मात्रा घटाउँछन् वा शाकाहारी विकल्प रोज्छन्। यसले सांस्कृतिक अभ्यास समयसँगै परिवर्तन हुन सक्ने देखाउँछ।

तर परिवर्तनलाई परम्परा र आधुनिकताको साधारण द्वन्द्वका रूपमा मात्र बुझ्नु हुँदैन। परिवार तथा व्यक्तिले धार्मिक विश्वास, स्वास्थ्य, आर्थिक क्षमता र व्यक्तिगत नैतिकताबीच सन्तुलन खोजिरहेका हुन सक्छन्। परम्पराको निरन्तरता र परिवर्तन दुवै सामाजिक जीवनका स्वाभाविक पक्ष हुन्।

९) परम्पराको सम्मान, उपभोगमा विवेक

दशैँमा मासुको उपभोग नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक खाद्य संस्कार, पारिवारिक आत्मीयता, सामाजिक प्रतिष्ठा, आर्थिक अवस्था र मनोवैज्ञानिक सन्तुष्टिसँग जोडिएको बहुआयामिक अभ्यास हो। यसलाई धर्म वा स्वादले मात्र व्याख्या गर्न सकिँदैन। दशैँको मासु संस्कृतिले एकातिर पारिवारिक सम्बन्ध, आतिथ्य र सामूहिक उत्सवलाई अभिव्यक्त गर्छ भने अर्कोतिर सामाजिक प्रतिस्पर्धा, अनावश्यक खर्च र असन्तुलित उपभोगका प्रश्न पनि उठाउँछ।

सबै नेपालीको खानपान र पर्व मनाउने शैली समान हुँदैन। त्यसैले यस विषयलाई कुनै एक धर्म, समुदाय वा जीवनशैलीको आधारमा मात्र व्याख्या गर्नु अपूरो हुन्छ। नेपाली समाजमा मासु उपभोगको वास्तविक अवस्था र त्यसमा देखिने भिन्नता बुझ्न क्षेत्र, समुदाय, आम्दानी र पारिवारिक परम्पराअनुसारका तथ्याङ्क तथा अध्ययन आवश्यक हुन्छन्।

दशैँको थालीमा मासुको महत्त्व त्यसको परिमाणमा होइन, त्यसले जोड्ने सम्बन्ध र बाँड्ने आत्मीयतामा छ। परम्पराको सम्मान गर्नु आवश्यक छ, तर परम्पराका नाममा ऋणको बोझ बोक्नु, सामाजिक प्रतिष्ठाका लागि प्रतिस्पर्धा गर्नु वा खाद्य अपव्ययलाई निरन्तरता दिनु आवश्यक छैन। दशैँको सांस्कृतिक सारलाई जोगाउँदै विवेकपूर्ण खर्च, सन्तुलित भोजन र विविध परम्पराप्रतिको सम्मानलाई प्राथमिकता दिनु नै यसको सामाजिक महत्त्वलाई अझ गहिरो बनाउने बाटो हो।