कांग्रेसको ‘हामी तयार छौँ’ अभियान : निर्वाचनको तयारी कि पार्टी रूपान्तरणको अग्निपरीक्षा ?
नेपाली कांग्रेसले अघि सारेको ‘हामी तयार छौँ’ अभियानको मूल्याङ्कन गर्दा सबैभन्दा पहिले एउटा प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्छ– कांग्रेस केका लागि तयार हुँदै छ? आगामी निर्वाचनका लागि, सत्ता प्राप्तिका लागि, सङ्गठन विस्तारका लागि, नयाँ पुस्तालाई नेतृत्वमा ल्याउनका लागि वा बदलिँदो नेपाली समाजको अपेक्षाअनुसार आफूलाई रूपान्तरण गर्नका लागि?
कार्यक्रमको नाम सरल छ, भाषा आकर्षक छ र सन्देश पनि सकारात्मक छ। तर राजनीतिक कार्यक्रमको सफलता त्यसको नाम, नारा र घोषणाको सरलताले होइन, त्यसले समेटेको उद्देश्य, कार्यान्वयनको स्पष्टता, सङ्गठनात्मक प्रतिबद्धता र परिणामले निर्धारण गर्छ। वास्तवमा ‘हामी तयार छौँ’ भन्नु र त्यसका लागि पार्टीलाई तयार बनाउनु दुई फरक कुरा हुन्। पहिलो एउटा घोषणा हो, दोस्रो कठिन राजनीतिक, वैचारिक र सङ्गठनात्मक प्रक्रिया।
यो प्रश्न अझ गम्भीर बन्नुको कारण कांग्रेसको वर्तमान अवस्था हो। अहिले पार्टीको समग्र राजनीतिक भविष्य नै अन्योलपूर्ण देखिन्छ। नेतृत्व परिवर्तन भएको छ, तर सङ्गठनात्मक एकता र संस्थागत स्थायित्वको प्रश्न अझै टुङ्गिएको छैन। देउवा पक्षका समानान्तर गतिविधि जारी छन्। पार्टीको राजनीतिक दिशा, भावी रणनीति र आन्तरिक विवादको समाधानबारे पनि अनेकौँ प्रश्न छन्। यस्तो अवस्थामा अभियानको नामले उत्साह जगाए पनि यसको वास्तविक उद्देश्य र गन्तव्य कति स्पष्ट छन् भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ।
कांग्रेसका लागि यो अभियान अवसर पनि हो र चुनौती पनि। अवसर यस अर्थमा कि यसले पार्टीभित्र नयाँ ऊर्जा, आत्मविश्वास र राजनीतिक सक्रियता पैदा गर्न सक्छ। चुनौती यस अर्थमा कि विगतमा अनेकौँ अभियान, सङ्कल्प र घोषणापत्र सार्वजनिक भए पनि तिनले पार्टीको कार्यशैली, नेतृत्वको व्यवहार र जनतासँगको सम्बन्धमा अपेक्षित परिवर्तन ल्याउन सकेनन्। त्यसैले यो कार्यक्रमलाई अर्को एउटा प्रचारात्मक अभियानका रूपमा होइन, कांग्रेसको भविष्यसँग जोडिएको सम्भावित रूपान्तरण अभियानका रूपमा बुझ्न र मूल्याङ्कन गर्न आवश्यक छ।
यस निबन्धमा पहिले अभियानको स्वरूप र उद्देश्य प्रस्तुत गरिएको छ। त्यसपछि उद्देश्य र गन्तव्यको अस्पष्टता, तयारीको वास्तविक अर्थ, कार्यान्वयनका कठिनाइ, कार्यक्रमको सार्थकता र देउवा पक्षका समानान्तर गतिविधिले खडा गरेको चुनौतीको विश्लेषण गरिएको छ। अन्त्यमा अभियानको सफलताका लागि ध्यान दिनुपर्ने पक्ष र नेतृत्वको भूमिकामाथि छलफल गरी निष्कर्ष निकालिएको छ।
१. कार्यक्रम वास्तवमा के हो ?
मूल्याङ्कनको सुरुवात अभियानको स्वरूप बुझेर गर्नु उपयुक्त हुन्छ। नेपाली कांग्रेसले २०८३ मङ्सिर १ गतेदेखि एक महिनासम्म देशव्यापी रूपमा यो अभियान सञ्चालन गर्ने घोषणा गरेको छ। सभापति गगनकुमार थापाको नेतृत्वमा वडा तहदेखि केन्द्रसम्म करिब तीन लाख नेता तथा कार्यकर्ता परिचालन गर्ने लक्ष्य राखिएको छ। अभियानलाई पार्टीको आन्तरिक सुदृढीकरण, जनतासँग सम्बन्ध पुनःस्थापना र आगामी स्थानीय तह निर्वाचनको तयारीसँग जोडिएको छ।
यस अभियानका प्रमुख उद्देश्यलाई चारवटा आयाममा बुझ्न सकिन्छ।
पहिलो, पार्टीको आत्मसमीक्षा र आन्तरिक सुधार। विगतका कमजोरी, असफलता र जनतामा घटेको विश्वासको समीक्षा गर्ने, पार्टीको नीति तथा विचार जनतामाझ पुर्याउने, निष्क्रिय सङ्गठनलाई पुनः सक्रिय बनाउने र जिम्मेवारी नपाएका नेता तथा कार्यकर्तालाई उपयुक्त भूमिका दिने।
दोस्रो, जनतासँग सम्बन्ध पुनःस्थापना। कांग्रेसलाई विगतमा मतदान गरेका तर पछिल्लो समय पार्टीबाट टाढिएका मतदातासँग प्रत्यक्ष संवाद गर्ने, उनीहरूको असन्तुष्टि र गुनासा सुन्ने तथा विश्वास पुनःस्थापित गर्ने।
तेस्रो, निर्वाचनको तयारी। आगामी स्थानीय तह निर्वाचनका लागि सङ्गठनलाई तयार पार्ने, उम्मेदवार छनोटमा प्राइमरी इलेक्सन अर्थात् प्राथमिक निर्वाचन प्रक्रियाबारे छलफल र तयारी गर्ने तथा जिल्ला र प्रदेश तहका अधिवेशनलाई अघि बढाउने।
चौथो, प्रभावकारी प्रतिपक्षको भूमिका। सरकारका कामकारबाहीमाथि रचनात्मक निगरानी राख्ने, जनताका मुद्दा उठाउने र राष्ट्रिय समस्याको समाधानमा जिम्मेवार भूमिका निर्वाह गर्ने।
यी उद्देश्यले अभियानलाई केवल निर्वाचनकेन्द्रित कार्यक्रमभन्दा फराकिलो राजनीतिक अर्थ दिएका छन्। तर उद्देश्य जति व्यापक छन्, कार्यान्वयनको चुनौती पनि त्यति नै ठूलो छ। साथै, उद्देश्य धेरै हुनु र तिनको प्राथमिकता स्पष्ट नहुनु आफैँमा अर्को समस्या हो। अब त्यसतर्फ लागौँ।
२. ‘हामी तयार छौँ’ : नाम सरल, तर उद्देश्य र गन्तव्य अस्पष्ट!
‘हामी तयार छौँ’ नाम आफैँमा आकर्षक, सकारात्मक र उत्साह जगाउने खालको छ। तर प्रश्न उठ्छ– केका लागि तयार? कसका लागि तयार? कुन राजनीतिक लक्ष्य हासिल गर्न तयार? र अभियान सकिएपछि कांग्रेस कहाँ पुग्नेछ?
अभियानले आगामी स्थानीय निर्वाचनको तयारी गर्न खोजेको हो कि पार्टीको आन्तरिक पुनर्गठन गर्न? जनताको विश्वास पुनःस्थापना गर्न खोजेको हो कि नयाँ नेतृत्वको राजनीतिक आधार विस्तार गर्न? पार्टीको वैचारिक पुनर्जागरण यसको मुख्य उद्देश्य हो कि सङ्गठनात्मक सक्रियता बढाउनु? अथवा यी सबै उद्देश्यलाई समेटेर दीर्घकालीन रूपान्तरणको आधार निर्माण गर्न खोजिएको हो?
यी सबै उद्देश्य आफैँमा महत्त्वपूर्ण छन्। तर कुन प्राथमिकतामा छन्, तिनको कार्यान्वयन कसरी हुन्छ र अभियानको अन्तिम उपलब्धि के हुनेछ भन्ने कुरा स्पष्ट हुनुपर्छ। राजनीतिक अभियानको नाम आकर्षक हुनु सकारात्मक कुरा हो, तर नामले मात्र उद्देश्य स्पष्ट पार्दैन। अभियानको प्रारम्भ, कार्यविधि, अपेक्षित परिणाम र त्यसपछि अघि बढ्ने राजनीतिक मार्गचित्र सार्वजनिक हुनु आवश्यक छ।
अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, एक महिनाको अभियानपछि कांग्रेसले के हासिल गरेको हुनेछ? सङ्गठनात्मक पुनर्गठन? वैचारिक दस्तावेज? जनताको सुझावमा आधारित नयाँ नीति? आन्तरिक विवाद समाधानको आधार? वा आगामी निर्वाचनको स्पष्ट रणनीति? यदि यी प्रश्नको स्पष्ट उत्तर छैन भने ‘हामी तयार छौँ’ एउटा उत्साहजनक नारा त बन्न सक्छ, तर परिणाममुखी राजनीतिक कार्यक्रम बन्न कठिन हुन्छ।
वास्तवमा कांग्रेसको अहिलेको समस्या तयार नहुनु मात्र होइन, आफू कहाँ पुग्न चाहन्छ भन्ने राजनीतिक गन्तव्य स्पष्ट नहुनु पनि हो। त्यसैले अभियानले कार्यकर्ता परिचालन गर्नुअघि पार्टीको भावी दिशा, प्राथमिकता र लक्ष्य स्पष्ट पार्नुपर्छ।
३. तयारी केका लागि हो? निर्वाचनका लागि कि रूपान्तरणका लागि ?
गन्तव्य अस्पष्ट हुनुको जड यही प्रश्नमा छ, र यो अभियानको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न पनि हो।
निर्वाचनको तयारी गर्नु राजनीतिक दलको स्वाभाविक जिम्मेवारी हो। सङ्गठन विस्तार गर्नु, मतदातासँग सम्बन्ध बढाउनु र उम्मेदवार छनोटको तयारी गर्नु पनि आवश्यक छ। तर कांग्रेसको अहिलेको चुनौती आगामी स्थानीय निर्वाचनमा उम्मेदवार जिताउनु मात्र होइन। पार्टीप्रति जनताको विश्वास पुनःप्राप्त गर्नु हो।
लामो समय सत्तामा रहँदा पार्टीभित्र विकसित भएको गुटबन्दी, अवसरवाद, व्यक्तिकेन्द्रित राजनीति, टिकट वितरणमा देखिएका विवाद, कार्यकर्ताको मूल्याङ्कनमा हुने विभेद र जनताका दैनिक समस्याप्रति नेतृत्वको उदासीनताले पार्टीको छविमा असर पारेको छ। यी समस्यालाई सम्बोधन नगरी निर्वाचनको तयारी गर्नु भनेको पुरानै राजनीतिक अभ्यासलाई नयाँ नारामा प्रस्तुत गर्नु मात्र हुनेछ।
त्यसैले ‘हामी तयार छौँ’ कार्यक्रमलाई कम्तीमा चारवटा तयारीसँग जोडिनुपर्छ।
1. वैचारिक तयारी: बदलिँदो विश्व, अर्थतन्त्र, प्रविधि, युवा आकाङ्क्षा र सामाजिक परिवर्तनअनुसार कांग्रेसको राजनीतिक दर्शन र आर्थिक–सामाजिक नीति अद्यावधिक गर्ने।
2. सङ्गठनात्मक तयारी: गुट र व्यक्तिको प्रभावभन्दा माथि उठेर विधि, विधान, योग्यता र कार्यसम्पादनमा आधारित पार्टी निर्माण गर्ने।
3. राजनीतिक तयारी: प्रतिपक्षमा रहँदा पनि राष्ट्रिय मुद्दामा स्पष्ट दृष्टिकोण र वैकल्पिक नीति प्रस्तुत गर्न सक्ने क्षमता विकास गर्ने।
4. निर्वाचनात्मक तयारी: जनताको विश्वास जित्ने, योग्य उम्मेदवार छनोट गर्ने र स्थानीय आवश्यकतासँग मेल खाने कार्यक्रम प्रस्तुत गर्ने।
यी चारवटै तयारी एकअर्काका पूरक हुन्। वैचारिक स्पष्टताविनाको सङ्गठन दिशाहीन हुन्छ। सङ्गठनात्मक सुधारविनाको निर्वाचन तयारी अवसरवादी हुन्छ। जनविश्वासविनाको चुनावी रणनीति टिकाउ हुँदैन।
४. भाषा सरल छ, तर कार्यक्रम कार्यान्वयन गर्न किन कठिन छ ?
‘हामी तयार छौँ’ भन्न सजिलो छ। तर त्यसका लागि आफूलाई बदल्न तयार हुनु सबैभन्दा कठिन काम हो। यस अभियानको वास्तविक परीक्षा कांग्रेसभित्रको राजनीतिक संस्कार परिवर्तन गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्नेमा हुनेछ। यो कठिनाइ चारवटा उदाहरणबाट प्रस्ट हुन्छ।
पहिलो, पार्टीले प्राइमरी इलेक्सनको कुरा गरेको छ। यो लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई संस्थागत गर्ने महत्त्वपूर्ण अवसर हो। तर उम्मेदवार छनोटमा पुरानै गुटगत प्रभाव, आर्थिक शक्ति, व्यक्तिगत पहुँच र नेतृत्वको आशीर्वाद निर्णायक भइरह्यो भने प्राइमरी निर्वाचनको औचित्य समाप्त हुन्छ।
दोस्रो, युवालाई नेतृत्वमा ल्याउने घोषणा गरिए पनि निर्णय प्रक्रियामा पुरानै पुस्ताको एकाधिकार कायम रह्यो भने परिवर्तनको सन्देश खोक्रो हुन्छ।
तेस्रो, कार्यकर्तालाई जिम्मेवारी दिने भनिए पनि जिम्मेवारीको मापदण्ड नातावाद, निकटता र गुटगत सम्बन्ध बन्यो भने सङ्गठन सुदृढ हुँदैन।
चौथो, जनताको घरदैलोमा जाने भनिए पनि उनीहरूका समस्या सुन्नेभन्दा पार्टीको प्रचार गर्ने काम मात्र भयो भने जनताको विश्वास फर्किँदैन।
यसबाहेक, पार्टीको कार्यशैली पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। बैठक सञ्चालनको विधि, समयपालना, मर्यादाक्रम, छलफललाई विषयकेन्द्रित बनाउने र स्थानीय मुद्दालाई निर्णय प्रक्रियासँग जोड्ने विषय सामान्य देखिए पनि पार्टीको राजनीतिक संस्कार सुधारसँग जोडिएका छन्।
अर्थात्, यो कार्यक्रमको कठिनाइ यसको अवधारणामा भन्दा कार्यान्वयनमा छ। पार्टीले अरूलाई परिवर्तनको सन्देश दिनुअघि आफ्नै व्यवहार परिवर्तन गर्न सक्नुपर्छ।
५. के यो कार्यक्रम सार्थक छ?
कार्यान्वयनका यी कठिनाइलाई हेरेपछि अब प्रश्न उठ्छ– यो कार्यक्रम सार्थक छ कि छैन? यो कार्यक्रम समयसापेक्ष र आवश्यक छ। तर यसको सार्थकता तीनवटा आधारमा परीक्षण गर्नुपर्छ।
पहिलो, के यसले पार्टीभित्र आत्मसमीक्षाको वास्तविक वातावरण बनाउँछ?
कांग्रेसले विगतका राजनीतिक उपलब्धिको चर्चा मात्र गरेर पुग्दैन। पार्टी किन जनताबाट टाढियो? किन युवाले कांग्रेसलाई आफ्नो भविष्यको राजनीतिक विकल्प ठान्न छाडे? किन इमानदार र क्षमतावान् कार्यकर्ताभन्दा पहुँच भएका व्यक्तिहरू अवसरको नजिक देखिए? किन निर्वाचनमा टिकट वितरणदेखि सरकार सञ्चालनसम्म विवाद र असन्तुष्टि देखिए? यी प्रश्नको इमानदार उत्तर खोज्न सक्यो भने अभियान सार्थक हुनेछ।
दोस्रो, के यसले जनतासँगको सम्बन्धमा गुणात्मक परिवर्तन ल्याउँछ?
जनता कांग्रेसका भाषण सुन्न मात्र होइन, आफ्ना समस्या समाधान हुने आशा लिएर पार्टीसँग जोडिन चाहन्छन्। बेरोजगारी, महँगी, भ्रष्टाचार, शिक्षा, स्वास्थ्य, सुशासन, सामाजिक न्याय र आर्थिक अवसरका विषयमा कांग्रेससँग स्पष्ट नीति र कार्ययोजना हुनुपर्छ। जनताको घरदैलोमा पुग्नु राम्रो हो, तर घरदैलोबाट उठेका प्रश्न पार्टीको नीति तथा निर्णयमा प्रतिबिम्बित हुनु अझ महत्त्वपूर्ण छ।
तेस्रो, के यसले नयाँ राजनीतिक संस्कारको सुरुवात गर्छ?
गगन थापाको नेतृत्वमा नयाँ राजनीतिक ऊर्जा र सुधारको अपेक्षा देखिएको छ। तर नेतृत्व परिवर्तनलाई पार्टी रूपान्तरणको पर्याय मान्न मिल्दैन। नयाँ नेतृत्व आए पनि पुरानै राजनीतिक संस्कार कायम रह्यो भने नेतृत्व परिवर्तनको औचित्यमाथि प्रश्न उठ्छ। त्यसैले यो अभियान व्यक्तिको लोकप्रियता बढाउनेभन्दा संस्थागत लोकतन्त्र बलियो बनाउने माध्यम बन्नुपर्छ।
६. देउवा पक्षका समानान्तर गतिविधि : अभियानसामु अर्को ठूलो चुनौती
यी तीन आधारमा अभियानको परीक्षा हुँदा बाह्य सर्त मात्र होइन, पार्टीभित्रकै परिस्थितिले पनि निर्णायक भूमिका खेल्नेछ। यो अभियानको सफलतासँग प्रत्यक्ष जोडिएको अर्को महत्त्वपूर्ण चुनौती नेपाली कांग्रेसभित्रको आन्तरिक शक्ति सङ्घर्ष र पूर्वसभापति शेरबहादुर देउवा पक्षका समानान्तर गतिविधि हुन्।
अहिले कांग्रेसको विवाद सामान्य असन्तुष्टि वा नेतृत्व परिवर्तनप्रतिको असहमतिमा मात्र सीमित छैन। यो पार्टीको आधिकारिकता, नेतृत्वको स्वीकार्यता, सङ्गठनात्मक नियन्त्रण र आगामी राजनीतिक दिशासँग जोडिएको जटिल विषय बनेको छ।
मङ्सिर १ गते अभियान सुरु हुँदै गर्दा देउवा पक्ष पनि छुट्टै १५औँ महाधिवेशनको तयारीमा सक्रिय छ। सार्वजनिक समाचार विवरणअनुसार देउवा पक्षले वडा, पालिका, क्षेत्र र जिल्ला तहका अधिवेशन प्रक्रिया अघि बढाउँदै प्रदेश अधिवेशन र केन्द्रीय महाधिवेशनको छुट्टै कार्यतालिका सार्वजनिक गरेको छ। यसरी एउटै पार्टीभित्र दुईवटा सङ्गठनात्मक प्रक्रिया समानान्तर रूपमा अघि बढिरहेका छन्।
देउवा पक्षले १४औँ महाधिवेशनबाट निर्वाचित कार्यसमितिको कार्यकाल र आधिकारिकतासम्बन्धी विवादलाई आफ्नो प्रक्रियाको आधारका रूपमा प्रस्तुत गर्दै आएको छ। अर्कोतर्फ गगन थापा नेतृत्वको पक्षले नयाँ कार्यसमिति गठन गरी पार्टी गतिविधि अघि बढाइरहेको छ। यस विवादको अन्तिम कानुनी तथा संस्थागत अवस्थालाई सम्बन्धित निकायका निर्णयबाट अलग गरेर बुझ्न मिल्दैन।
यस परिस्थितिमा ‘हामी तयार छौँ’ अभियानका सामु चारवटा गम्भीर चुनौती छन्।
पहिलो, सङ्गठनात्मक द्वन्द्व। वडा, पालिका, जिल्ला र प्रदेश तहमा दुई पक्षका समानान्तर गतिविधि हुँदा कार्यकर्ता कुन संरचनामा आबद्ध हुने, कसको निर्देशन मान्ने र कसको निर्णयलाई संस्थागत मान्ने भन्ने अन्योल उत्पन्न हुन सक्छ। यसले अभियानको एकरूपता र प्रभावकारितामा असर पार्न सक्छ।
दोस्रो, नेतृत्वको स्वीकार्यता र संस्थागत वैधताको प्रश्न। नयाँ नेतृत्वले पार्टीको संस्थागत निर्णय कार्यान्वयन गर्नुपर्ने हुन्छ। तर पार्टीभित्रै नेतृत्वको स्वीकार्यता र आधिकारिकताबारे विवाद कायम रहँदा अभियानको सन्देश र कार्यान्वयन दुवै प्रभावित हुन सक्छन्।
तेस्रो, अभियानको उद्देश्य नै ओझेलमा पर्ने जोखिम। कांग्रेसले जनताको समस्या सुन्ने, सङ्गठन सुधार गर्ने र आगामी निर्वाचनको तयारी गर्ने उद्देश्य राखेको छ। तर अभियानका क्रममा आन्तरिक शक्ति सङ्घर्ष, आरोप–प्रत्यारोप र गुटगत प्रतिस्पर्धा हावी भयो भने जनताका मुद्दा पछाडि पर्न सक्छन्।
चौथो, पार्टी विभाजनको जोखिम। एउटै पार्टीभित्र दुईवटा महाधिवेशन, दुईवटा सङ्गठनात्मक संरचना र नेतृत्वका फरक दाबीले दीर्घकालीन रूपमा पार्टीको एकतामाथि प्रश्न खडा गर्न सक्छ। यसको असर आगामी निर्वाचनको तयारी, उम्मेदवार छनोट र कार्यकर्ताको मनोबलमा समेत पर्न सक्छ।
यी चुनौतीले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ– कांग्रेसको रूपान्तरण पुरानो नेतृत्वलाई विस्थापित गरेर मात्र सम्भव हुन्छ कि पुरानो अनुभव र नयाँ पुस्ताको ऊर्जा संयोजन गरेर? देउवा पक्षसँग लामो राजनीतिक अनुभव, सङ्गठनात्मक सम्बन्ध र कार्यकर्ताको एउटा हिस्सा छ। त्यसलाई केवल विरोधी समूहका रूपमा हेरेर पन्छाउने रणनीतिले पार्टीभित्रको दूरी घटाउँदैन। अर्कोतर्फ, विगतकै शक्ति संरचना र नेतृत्वको प्रभावलाई जस्ताको तस्तै निरन्तरता दिने हो भने परिवर्तनको अपेक्षा पनि पूरा हुँदैन।
त्यसैले गगन थापा नेतृत्वले दुईवटा काम सँगसँगै अघि बढाउनुपर्ने देखिन्छ। पहिलो, पार्टीको विधि, विधान र संस्थागत निर्णय प्रक्रियालाई दृढतापूर्वक कार्यान्वयन गर्ने। दोस्रो, असन्तुष्ट पक्षसँग सम्मानजनक संवाद र सहकार्यको ढोका खुला राख्ने। तर एकताको नाममा सुधारको एजेन्डा कमजोर पार्नु हुँदैन। त्यस्तै, सुधारको नाममा पार्टीभित्रको असहमतिलाई निषेध गर्नु पनि हुँदैन। कांग्रेसको एकता व्यक्तिको पद र प्रतिष्ठाको सम्झौतामा होइन, साझा विधि, विचार, नेतृत्वको स्वीकार्यता र लोकतान्त्रिक अभ्यासमा आधारित हुनुपर्छ।
७. पूर्ण सफलताका लागि ध्यान दिनुपर्ने दस महत्त्वपूर्ण पक्ष
उद्देश्यको अस्पष्टता, कार्यान्वयनको कठिनाइ र आन्तरिक विवादलाई सम्बोधन गर्दै अभियानलाई सफल बनाउन कांग्रेसले कम्तीमा तलका दस पक्षमा ध्यान दिनुपर्छ।
१. नाराभन्दा स्पष्ट कार्ययोजना
७५३ वटै स्थानीय तहमा अभियान सञ्चालन गर्ने र तीन लाख नेता–कार्यकर्ता परिचालन गर्ने लक्ष्य महत्त्वपूर्ण छ। तर कति जनतासँग संवाद गर्ने, कस्ता समस्या पहिचान गर्ने, कति सुझाव सङ्कलन गर्ने र ती सुझाव कसरी कार्यान्वयन गर्ने भन्ने स्पष्ट कार्ययोजना चाहिन्छ।
२. आत्मसमीक्षा निष्पक्ष र निडर हुनुपर्छ
कांग्रेसले आफ्ना कमजोरीको समीक्षा गर्दा व्यक्ति, गुट वा नेतृत्वको बचाउ गर्ने प्रवृत्ति त्याग्नुपर्छ। विगतमा पार्टी र सरकारमा भएका गल्तीको जिम्मेवारी लिने राजनीतिक इमानदारी आवश्यक छ। आत्मसमीक्षा अरूलाई दोष दिने कार्यक्रम होइन, आफूलाई सच्याउने प्रक्रिया हो।
३. प्राइमरी इलेक्सनलाई वास्तविक लोकतान्त्रिक अभ्यास बनाउने
उम्मेदवार छनोटमा प्राथमिक निर्वाचनको अवधारणा सकारात्मक छ। तर यसका लागि स्पष्ट नियमावली आवश्यक छ।
- उम्मेदवार बन्ने मापदण्ड पारदर्शी हुनुपर्छ।
- पार्टी सदस्यको मताधिकार सुनिश्चित हुनुपर्छ।
- आर्थिक प्रभाव र गुटगत हस्तक्षेप नियन्त्रण गर्नुपर्छ।
- निर्वाचन प्रक्रिया निष्पक्ष र विश्वसनीय हुनुपर्छ।
- परिणाम सबैले स्वीकार गर्ने वातावरण बनाउनुपर्छ।
प्राइमरी इलेक्सन नेतृत्वले मन परेको उम्मेदवारलाई अनुमोदन गराउने माध्यम होइन, सदस्यहरूले आफ्नो प्रतिनिधि छान्ने लोकतान्त्रिक अधिकार हो।
४. युवालाई नारामा होइन, निर्णय प्रक्रियामा सहभागी गराउने
युवालाई कार्यक्रममा सहभागी गराउनु र नेतृत्व निर्माणमा अवसर दिनु फरक कुरा हो। युवा पुस्तालाई पार्टीको नीति निर्माण, सङ्गठन सञ्चालन, उम्मेदवार छनोट र निर्णय प्रक्रियामा अर्थपूर्ण भूमिका दिनुपर्छ। विशेषतः प्रविधि, उद्यमशीलता, रोजगारी, नवप्रवर्तन र डिजिटल अर्थतन्त्रका विषयमा युवा दृष्टिकोणलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
५. गुटबन्दी अन्त्य र आन्तरिक एकता
कांग्रेसभित्रको गुटगत राजनीति पार्टी रूपान्तरणको प्रमुख चुनौती हो। असहमति लोकतन्त्रको सुन्दर पक्ष हो, तर गुटगत स्वार्थका लागि सङ्गठनलाई कमजोर बनाउनु लोकतान्त्रिक अभ्यास होइन। नयाँ नेतृत्वले आफ्नो पक्षलाई मात्र अवसर दिने होइन, फरक विचार राख्ने नेता तथा कार्यकर्तालाई पनि सम्मानजनक स्थान दिन सक्नुपर्छ। देउवा पक्षसँगको विवादलाई पनि संवाद, विधि र संस्थागत प्रक्रियाबाट समाधान गर्ने प्रयास आवश्यक छ।
६. पार्टीलाई जनताको वास्तविक समस्यासँग जोड्ने
अभियानमा स्थानीय स्तरका समस्या पहिचान गर्नुपर्छ। बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन, स्थानीय पूर्वाधार, शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, जलवायु परिवर्तन, विपद् जोखिम र आर्थिक अवसरजस्ता विषयमा स्थानीय आवश्यकताअनुसार कार्यक्रम बनाउनुपर्छ। जनताको समस्या सुन्ने मात्र होइन, समाधानको जिम्मेवारी पनि लिनुपर्छ।
७. प्रभावकारी प्रतिपक्षको भूमिका निर्वाह गर्ने
प्रतिपक्ष हुनु भनेको सरकारको हरेक निर्णयको विरोध गर्नु होइन। सरकारका गलत निर्णयको तथ्यसहित विरोध गर्ने, राम्रा कामको समर्थन गर्ने र आवश्यक पर्दा वैकल्पिक नीति प्रस्तुत गर्ने क्षमता विकास गर्नुपर्छ। संसद्, सडक र जनताबीच कांग्रेसको भूमिका स्पष्ट र जिम्मेवार हुनुपर्छ।
८. महिलाको समान सहभागिता र समावेशिता सुनिश्चित गर्ने
महिला, दलित, आदिवासी जनजाति, मधेसी, थारू, मुस्लिम र पिछडिएका क्षेत्र तथा समुदायको सहभागिता सङ्ख्यामा मात्र सीमित हुनु हुँदैन। उनीहरूलाई निर्णय गर्ने अधिकार र नेतृत्वको अवसर दिनुपर्छ।
९. पार्टीको आर्थिक र नैतिक पारदर्शिता कायम गर्ने
राजनीतिक दलको विश्वसनीयता आर्थिक पारदर्शितासँग पनि जोडिएको हुन्छ। पार्टीको आम्दानी, खर्च, चन्दा, निर्वाचन खर्च र जिम्मेवार व्यक्तिहरूको जवाफदेहितासम्बन्धी व्यवस्था स्पष्ट हुनुपर्छ। सुशासनको कुरा गर्ने पार्टी आफैँ सुशासनको नमुना बन्नुपर्छ।
१०. अभियानको परिणाम सार्वजनिक गर्ने
एक महिना अभियान सञ्चालन गरेर समापन समारोह आयोजना गर्नु मात्रै सफलता होइन। अभियानपछि के परिवर्तन भयो भन्ने सार्वजनिक प्रतिवेदन आउनुपर्छ। कति नागरिकसँग संवाद भयो? कति असन्तुष्टि पहिचान भए? कति समस्या समाधानका लागि पहल गरियो? कति निष्क्रिय सङ्गठन सक्रिय भए? कति नयाँ पुस्ताका सदस्य निर्णय प्रक्रियामा आए? प्राइमरी इलेक्सनको प्रक्रिया कति पारदर्शी भयो? आन्तरिक विवाद समाधानका लागि के पहल भयो? यस्ता सूचकका आधारमा अभियानको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।
८. नेतृत्व परिवर्तन कि राजनीतिक संस्कार परिवर्तन ?
यी सबै पक्षको साझा सार भनेको नेतृत्व परिवर्तन मात्र होइन, राजनीतिक संस्कार परिवर्तन हो। नेपाली कांग्रेसको अहिलेको परिस्थितिलाई हेर्दा नेतृत्व परिवर्तनको राजनीतिक सन्देश मात्र पर्याप्त छैन। पार्टीको राजनीतिक संस्कार, कार्यशैली र जनतासँगको सम्बन्धमा परिवर्तन आवश्यक छ।
नयाँ नेतृत्व आएपछि पुरानै शैलीमा निर्णय हुने, पुरानै व्यक्तिहरूको प्रभाव कायम रहने, कार्यकर्ताको मूल्याङ्कन गुटगत आधारमा हुने र जनताका मुद्दाभन्दा आन्तरिक शक्ति सङ्घर्ष प्राथमिकतामा पर्ने हो भने परिवर्तनको अपेक्षा पूरा हुँदैन। गगन थापाको नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा पनि यही हो।
उनले आफूलाई समर्थन गर्ने र विरोध गर्ने दुवै पक्षलाई समेटेर पार्टी सञ्चालन गर्न सक्नुपर्छ। नेतृत्वको सफलता आफ्ना समर्थकलाई अवसर दिनुमा मात्र होइन, फरक विचार राख्नेहरूलाई पनि पार्टीको स्वामित्व महसुस गराउन सक्नुमा हुन्छ। त्यस्तै, महामन्त्रीद्वय प्रदीप पौडेल र उदयशमशेर राणासहित सम्पूर्ण पदाधिकारी तथा केन्द्रीय कार्यसमितिले अभियानलाई व्यक्तिगत लोकप्रियताको प्रतिस्पर्धा होइन, सामूहिक जिम्मेवारीको विषय बनाउनुपर्छ। कांग्रेसको रूपान्तरण सभापतिको इच्छाशक्तिले मात्र सम्भव हुँदैन। नेतृत्व, सङ्गठन र कार्यकर्ताको साझा प्रतिबद्धता आवश्यक हुन्छ।
निष्कर्ष : ‘हामी तयार छौँ’ भन्नुअघि कांग्रेस आफू कहाँ जाने हो भन्नेमा स्पष्ट हुनुपर्छ
‘हामी तयार छौँ’ अभियान नेपाली कांग्रेसका लागि अर्को साधारण राजनीतिक कार्यक्रम होइन। यो पार्टीको विश्वसनीयता, नेतृत्वको क्षमता र सङ्गठनको इच्छाशक्तिको खुला परीक्षा हो। यसको सफलता दुई मोर्चामा निर्भर छ– एउटा जनतामाझ गुमेको विश्वास पुनःस्थापित गर्ने र अर्को आफ्नै पार्टीभित्रको सङ्गठनात्मक तथा राजनीतिक एकता जोगाउने। यी दुवै मोर्चामा असफल हुने पार्टीले नारा जति आकर्षक बनाए पनि जनताको मन जित्न सक्दैन।
कांग्रेसले सबैभन्दा पहिले एउटा कठोर यथार्थ स्वीकार गर्नुपर्छ– जनताले कांग्रेसलाई चिन्न छाडेका होइनन्, कांग्रेसप्रतिको विश्वास र अपेक्षामा प्रश्न उठाएका हुन्। विश्वास भाषणले फर्किँदैन, व्यवहारले फर्किन्छ। त्यसैले कांग्रेसको भविष्य जति अनिश्चित देखिन्छ, ‘हामी तयार छौँ’ अभियानको उद्देश्य र गन्तव्य पनि त्यति नै स्पष्ट हुनु अनिवार्य छ। नाम सरल र सन्देश आकर्षक हुँदैमा राजनीतिक अर्थ स्वतः स्पष्ट हुँदैन। कांग्रेस केका लागि तयार हुँदैछ, कुन प्राथमिकता हासिल गर्न खोज्दैछ र अभियानपछि पार्टी कुन दिशामा अघि बढ्छ– यी प्रश्नको सार्वजनिक र स्पष्ट उत्तर दिनु नेतृत्वको पहिलो जिम्मेवारी हो।
जनताको विश्वास पुनःप्राप्त गर्ने बाटो भाषण, सभा, जुलुस र नाराबाट खुल्दैन। त्यसका लागि व्यवहार, नीति, नेतृत्व र सङ्गठनमै वास्तविक परिवर्तन देखिनुपर्छ। कांग्रेसले आफूलाई लोकतन्त्रको संरक्षक ठान्छ भने पार्टीभित्र पनि लोकतन्त्रको अभ्यास गर्नुपर्छ। सुशासनको पक्षधर ठान्छ भने आफ्नै आर्थिक र राजनीतिक व्यवहार पारदर्शी बनाउनुपर्छ। युवाको भविष्यको कुरा गर्छ भने निर्णय गर्ने ठाउँमा युवालाई अवसर दिनुपर्छ। सामाजिक न्यायको कुरा गर्छ भने अवसर वितरणमा समानता कायम गर्नुपर्छ। जे बोलिन्छ, त्यही गरिँदैन भने जनताले नारालाई होइन, नारा लगाउनेलाई अस्वीकार गर्छन्।
त्यसैगरी, देउवा पक्षका समानान्तर गतिविधिले सिर्जना गरेको सङ्गठनात्मक र राजनीतिक चुनौतीलाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन। नयाँ नेतृत्वले पार्टीको संस्थागत निर्णय र सुधारको एजेन्डामा दृढ रहँदै असन्तुष्ट पक्षसँग संवादको ढोका खुला राख्नुपर्छ। पार्टी एकता र रूपान्तरणलाई परस्पर विरोधी विषय होइन, एकअर्काका पूरक विषयका रूपमा अघि बढाउनुपर्छ। एकताबिनाको सुधार कमजोर हुन्छ, सुधारबिनाको एकता अर्थहीन।
मङ्सिर महिनाभर तीन लाख कार्यकर्ता परिचालन गर्नु आफैँमा ठूलो सङ्गठनात्मक अभ्यास हो। तर परिचालनको सङ्ख्या सफलताको मापक होइन। ती तीन लाख कार्यकर्ताले जनताका तीन लाख प्रश्न सुन्न सकेनन्, जनताको असन्तुष्टि बुझ्न सकेनन् र त्यसलाई पार्टीको निर्णय प्रक्रियासम्म पुर्याउन सकेनन् भने अभियानको उद्देश्य अधुरै रहनेछ।
अन्ततः ‘हामी तयार छौँ’ भन्ने नाराको वास्तविक अर्थ स्थानीय निर्वाचनका लागि तयार हुनु मात्र होइन, बदलिँदो समाज, नयाँ पुस्ताको आकाङ्क्षा, लोकतन्त्रका चुनौती र आफ्नै पार्टीभित्रको सङ्गठनात्मक सङ्कट सामना गर्न तयार हुनु पनि हो। नेतृत्वले आफूलाई बदल्न, कार्यकर्ताले आफ्नो कार्यशैली बदल्न र पार्टीले आफ्नो राजनीतिक संस्कार बदल्न तयार भयो भने यो अभियान कांग्रेसको पुनर्जागरणको आधार बन्न सक्छ। अन्यथा, यो पनि विगतका अनेकौँ अभियानजस्तै केही समय चर्चामा रहने र त्यसपछि बिर्सिइने एउटा राजनीतिक कार्यक्रम मात्र बन्नेछ।
कांग्रेसको सफलता कति जना ‘हामी तयार छौँ’ भन्न मैदानमा उत्रिए भन्नेमा मात्र होइन, कांग्रेस आफू कहाँ पुग्न चाहन्छ भन्नेमा कति स्पष्ट भयो, कति जना आफूलाई बदल्न तयार भए, जनताको विश्वास कति पुनःप्राप्त भयो र पार्टीलाई एकताबद्ध बनाउन कति इमानदार प्रयास भयो भन्नेमा निर्भर हुनेछ। इतिहासले कांग्रेसलाई अर्को अवसर दिन सक्छ, तर त्यो अवसरको उपयोग नारा लगाएर होइन, आफूलाई बदलेर मात्र सम्भव छ।
अभियानको नाम र नाराभन्दा यसको स्पष्ट राजनीतिक गन्तव्य, कार्यान्वयनको विश्वसनीयता, आन्तरिक एकता र जनतासँगको सम्बन्धमा आउने वास्तविक परिवर्तन महत्त्वपूर्ण छन्।
